خاطرات ما، ناکجا آباد آشنای سینما، و دست خالی محدودیت‌ها در ضیافت تخیل

از انتخاب هوشمندانه مرشد دوبلور و نماد تمام قد عشق تمام نشدنی به سینما، که نقشه هفت گنج سلیمان را به ناصر سینه سوخته می‌دهد، تا آتش زدن فیلم‌ها که ناصر و مرشد را به تعبیر نویسنده جملگی زمین خورده یک سینما می‌کند. استعاره، نوستالژی و ارجاعات هوشمندانه‌ای که موجبات لذت تمام و کمال مخاطب فیلم دیده را فراهم می‌کند و ترکیب‌شان با دوران کمیته، پاترول سفید، ویدئو در پتو و ممنوعیت نوار، مخاطب عاشق سینمای متولد دهه چهل و پنجاه را از جنس دیگری درگیر می‌کند. با اینکه هر نسل نوستالژی خود را دارد، ولی متولدین دهه چهل با چیزی فراتر از نشانه‌های نسل‌های دیگر درگیر بوده‌اند و می‌توانیم رحمانیان را یکی از همین افراد بدانیم. «سینما نیمکت» سعی در به تصویر کشیدن مردمانی را دارد که از واقعیت تلخ و سیاه سال‌های دور به سینما پناه برده‌اند. حالا سانسورچی ناکجا آباد هرچه می‌خواهد بکند، مهمانی تخیل سانسور نشدنی است. مردمی که سینما را نفس می‌کشند و سینما از آن‌ها در مقابل زندگی، محافظت می‌کند. سینمایی که ملی آمپول زن را جای آدری هپبورن و ناصی را جای بوگارت می‌نشاند. سینمایی که ویلون زن بی‌نوا را به لقمه نانی می‌رساند و مرد تنهای بخت برگشته را، جای برف پاک کن خاطره انگیز صبحانه در تیفانی قرار می‌دهد. سینما نیمکت از جنون سینمایی می‌گوید که حتی در نبودش، مردم را وادار به تصور بودنش می‌کند. نیمکتی که هر جا پهن شود، از قهوه‌خانه شاه غلام گرفته تا معدنی در دل کوه، دامن برکاتش به تمام عشاق‌اش می‌رسد.

«سینما نیمکت» همچنین ساز و کار سینما را به خوبی نمایش می‌دهد. عده‌ای دور هم جمع می‌شوند، تصویر می‌سازند، مخاطب پیدا می‌کنند، بلیت می‌فروشند، حرفه‌ای می‌شوند و اوج می‌گیرند. هر چند پس از رونق گرفتن کسب و کارشان درگیر سانسور شده و بعد از تعطیل شدن قهوه‌خانه (بخوانید سینما)، قدم به قدم فرآیند اضمحلال را طی می‌کنند. البته رحمانیان در ترسیم فضای بسته دهه شصت، تنها به محدودیت‌های ایجاد شده توسط مدعیان صاحب قدرت اشاره می‌کند. در حالی که رویکرد چپ گرایانه مدعیان روشنفکری نیز در آن سال‌ها، به دنبال محدود کردن همان سینمایی بود که در این فیلم به شیوه‌ای دلپذیر به آن ادای دین می‌شود.

محمد رحمانیان برای اهالی تئاتر نامی آشنا است و در اولین تجربه سینمایی بلند خود، از تمام عناصر نمایش ایرانی، به خصوص نمایش قهوه‌خانه‌ای، نقالی و پرده‌خوانی با تسلط کامل بهره می‌گیرد. چرا که ناصی بساط خود را پهن کرده، به جای چند نفر بازی می‌کند و با سخن‌وری مخاطب خود را به وجد می‌آورد. همان‌طور که پرده‌خوانی با دو رکن پرده و پرده خوان شکل می‌گیرد و پرده خوان در آن با صدایی رسا به نقل داستان‌های مذهبی می‌پردازد.

کار ناصر در این فیلم، نمایشی سینمایی است که رفته رفته بیشتر شکل تئاتر به خود می‌گیرد و وقتی از او راجع به ماهیت کارش می‌پرسند، جواب می‌دهد: «یه جورایی هر دو.» به راستی مگر می‌شود سینما و نمایش را از هم جدا دانست؟ مگر می‌شود در کار نمایش بود و عاشق سینما نبود؟ سینما نیمکت به وضوح پاسخ این سوال را می‌دهد. آن هم با تاکید بر این موضوع که اجرای فیلم - نمایشی این چنینی، فقط از عهده تیم بازیگران کار کشته بر می‌آید که طی سال‌ها کار با محمد رحمانیان به هماهنگی کامل رسیده‌اند. بازیگران فیلم همگی به تنهایی شناخته شده‌اند، اما وقتی در کنار هم قرار می‌گیرند، به سبب تجربه‌های متفاوتی که با یکدیگر داشته‌اند، به یک کوارتت بدون نقص می‌مانند که توسط کارگردان نواخته می‌شود.

«سینما نیمکت» با پایان باشکوه سینما پارادیزویی خود و البته خط داستانی نسبتا ضعیف‌اش که ممکن است مخاطب نا آشنا را با این میزان ارجاع کمتر درگیر کند، اثری است در ستایش خیال. فیلمی که از عطش تمام نشدنی به سینما و اعجازی به نام تئاتر سخن می‌گوید و قصه‌ای همیشه شنیدنی را روایت می‌کند که هنر تعطیل شدنی نیست. چرا که طاعون سانسور اگر چه می‌توانست حلقه‌های فیلم را آتش بزند و حق حسابش را در قهوه خانه عشق آباد بستاند، ولی در ضیافت تخیل، همواره دست خالی باز می‌گردد.