آن که از مرحله پرت است، ماییم

آقای نادری با شارب بلند درویشی‌اش داخل جکوزی دراز کشیده و گیلاسی در دست دارد که مایع زرشکی رنگ مشکوکی درون آن است. تصویر پر از اجزای متناقض است، ظاهر درویشی که فقر و ترک دنیا را به ذهن متبادر می‌کند، با جکوزی که نشانه‌ای از آسایش برخاسته از ثروت است، در تناقض است و آن مایع زرشکی رنگ که اگر داخل بطری نوشابه ریخته شده بود، پذیرفتنی به نظر می‌رسید، داخل گیلاس به شدت متظاهرانه و ناهمخوان با شخصیت به چشم می‌آید. ما قادریم به چیزی که تضاد آشکاری با پیش زمینه ذهنی و قالب‌های فرهنگی مسلط و آشنا دارد، بخندیم. هر چه تمایز میان دو وضعیتی که انتقال شناختی میان آن دو صورت می‌گیرد، بیشتر باشد، واقعه خنده‌دارتر به نظر می‌رسد و در این فیلم بیش و کم تمامی وقایع نه تنها با پیش فرض‌های غالب ما با طرز غریبی مغایرت دارد، بلکه با پیش زمینه‌ای نیز که خود فیلم بر مبنای عملکرد و رفتار و گفتار شخصیتش بنا می‌کند، پیوسته مغایرت‌های تازه‌ای می‌یابد. با گذشت اندک زمانی از فیلم، تماشاگر، شارب آقای نادری، نشان درویشی‌اش را در ذهن با نشانه نوعی اقتدار برآمده از پدرخواندگی جایگزین می‌کند و می‌پذیرد که از تداعی‌های پیشینش در مورد آن چشم پوشی کند و درست در همین لحظات است که او خاطره‌ای تعریف می‌کند متعلق به سال‌های قبل.

او در مراسم ذکری، در جمع درویشان و همشهریان همسرش، کاری کرده است احتمالا محیرالعقول‌تر از کارهای آنان. از آن جایی که فیلم آن مراسم نیز موجود است، او را می‌بینیم که زغال گداخته‌ای در دهان گذاشته و چنان شوری او را گرفته که «دکانی روی دکان آنان زده است.» فیلم با نشان دادن این صحنه، مجددا در برابر تمام فرض‌هایی که تا کنون در ذهن‌مان خانه کرده، قد علم می‌کند. در طول فیلم، نه تنها پیوسته نسبت به پیش فرض‌های خودمان و آنچه در برابرمان می‌بینیم، با انتقال شناختی مواجه‌ایم، بلکه حتی فرض‌هایی نیز که پیش تر خود شخصیت اصلی، به دلیل ظاهرش، سبک زندگی‌اش یا حرف‌هایی که زده در ذهنمان ساخته است، فرض‌های ثابتی نیستند و آقای نادری دائما دکانی روی دکان پیشین خودش می‌زند. آیا ما با یک مستند با مایه‌های کمدی طرفیم؟ آیا فیلمساز قصد ساختن چنین مستندی را داشته است؟

در اینکه فیلمساز از وجود مایه‌های کمیک در کارش آگاه است شکی نیست، این را نیز که فیلم گهگاه با شیوه تدوین و در کنار هم گذاشتن نماهای متضاد نیز قصد دارد کاری کند که این انتقال شناختی، در زمان درست و در جای درست اتفاق بیفتد و بیشترین تاثیر را بر مخاطب بگذارد، نمی‌توان انکار کرد. زمانی که فیلمساز دختران آقای نادری را نشسته کنار هم روی مبل نشان می‌دهد، نخست این مجال را به تماشاگر می‌دهد که با دیدن آنان و ظاهرشان که بسیار با آنچه همزمان در دفتر نادری می‌گذرد متفاوت است، جا بخورد و بعد برای قوام آمدن طنز، آنان را به واسطه نوشته‌ای معرفی می‌کند.

اما واقعیت مهمی نیز در پس این چینش وجود دارد که نمی‌شود نادیده‌اش گرفت؛ واقعا در دفتر نادری چنان جلسه‌ای با حضور آن آدم‌ها برپاست و درحقیقت دختران نادری همین ظاهر، همین پوشش و همین سلیقه را دارا هستند که در آن تصویر می‌بینیم. این اصل واقعیت است که چنین تضادهایی را در کنار هم گرد آورده و نه واقعیتی اغراق شده یا جعلی. در عین حال با پیش روی در مسیر داستان پیوسته از بار این طنز کاسته می‌شود، درحالی که تضادها همچنان پابرجا هستند. داستان در کنار پیش روی طولی که تا حدودی قصه فرش، بافته شدنش، مسیرهایی که برایش در نظر گرفته شده و سرنوشت نامعلومش را روایت می‌کند، در پیشرفت عرضی‌اش و در کنار نشان دادن وجوه مختلف زندگی آقای نادری، گذشته‌اش، اطرافیانش و فرزندانش، به سراغ کسانی که او با آنان حشر و نشر دارد، یا او را می‌شناسند و وارد بازی او می‌شوند نیز می‌رود. با گسترش طولی و عرضی ماجرا، افراد دیگری به نام یا با حضور فیزیکی در این ماجرا دخیل می‌شوند که بیش و کم از جایگاه‌های سیاسی و اجتماعی مشخص و معتبری برخوردارند و این تضاد نیز همراه با ورود آنان دائما گسترش می‌یابد.

از آن مهمتر، گرچه درنهایت نادری تنها می‌ماند و تصمیم می‌گیرد هر طور شده به تنهایی این ماجرا را به سرانجام برساند، اما شراکت هر چند موقت آنان در این مسیر وجود داشته است. واقعیت مهمی که از میانه فیلم آرام آرام درمی‌یابیم، این است: آن چیزی که منطق غالب پیش فرض‌های ما را نسبت به چند و چون یک عمل سیاسی یا عملی که خواه ناخواه و در هر سطح بازتابی سیاسی در دل خود خواهد داشت، شکل می‌دهد و منطق غالب پیش فرض‌های ما درباره چگونگی تعامل افراد در این گونه تصمیم گیری‌هاست، با واقعیت موجود در جامعه همخوانی ندارد. تضاد تنها در ذهن مایی شکل گرفته است که همیشه تنها از فاصله به نتیجه تصمیم‌ها نگریسته‌ایم و توقع داریم سلسله وقایع به شکل دیگری باشد و روابط علت و معلولی در چنین تصمیم گیری‌هایی به نوعی دیگر. به همین علت است که هر چه فیلم پیش می‌رود، کمتر می‌خندیم. ما، تماشاگران فیلم، آرام آرام دریافته‌ایم آن که از مرحله پرت است، ما بوده‌ایم و نه شخصیت داستان که با وجود تنها ماندنش در انتها، به خوبی از چند و چون این مناسبات آگاه بوده است.