وسترن میانسالی: یک زن، یک شهر، یک شوهر

سال‌ها قبل (یادم نیست واقعا چند سال قبل!) تلویزیون ایران که شده بود مجنون لیلی کم ممیزی سینمای بعد از جنگ ژاپن، فیلمی را از این سینما نمایش داد که بخشی از سینمای بدنه بود و نه جذابیت خاصی داشت و نه نامی در تاریخ سینما، اما ایده تازه‌ای داشت - فقط- در آن سینما. یادم است به خاطر همین ایده تازه که برای ژاپنی‌ها تازه بود(و برای تماشاگران حرفه‌ای سینما، هرگز) کلی در نشریات معدود دهه ۶۰، درباره این فیلم صحبت شد.

حالا قصه چه بود؟ در کشور ژاپن که تکلیف دین و مذهب‌شان روشن است، عده‌ای پیش از دوران میجی، تصمیم گرفتند مسیحی شوند و کارگردان فیلم با همین ایده، به دوباره‌سازی فیلم‌های مشهور تاریخ سینما (درباره شکنجه و کشتار مسیحیان در رم باستان) پرداخته بود. حالا چرا به یاد این خاطره افتادم؟ فیلم «شماره ۱۷ سهیلا» محمود غفاری، با یک ایده تازه شروع می‌شود؛ ایده‌ای تازه برای سینمای ایران و نه جای دیگر! این که دختری چاق و میانسال، دنبال پیدا کردن شوهر است و در نتیجه از یک آژانس شوهریابی سر درمی‌آورد. فکر می‌کنید فقط سینمای آمریکا، در دوران پیش از جنگ دوم جهانی، چند فیلم با این مضمون (چه به شکل ایده اصلی و چه به شکل ایده مکمل) دارد؟ خب، کارگردان این فیلم که نویسنده آن هم هست، می‌تواند بگوید: «حالا من هم لازم دیدم چنین فیلمی برای جامعه خودم بسازم!» من هم به عنوان یک تماشاگر تحسینش می‌کنم که اینقدر به فکر جامعه‌اش بوده (بدون شوخی گفتم)؛ اما چه چیزی به ایده اولیه فیلم اضافه شده؟ ایده‌های پشتیبان فیلم، چقدر توانسته‌اند به دراماتیزه کردن این ایده کمک کنند؟ اصلا همه چیز سر جایش (بازی‌های خوب، ریتم کم و بیش قابل قبول) اما اگر فیلم را کوتاه و کوتاه‌تر کنیم، چه چیزی را از دست می‌دهیم؟

خب، این از فیلم! اما چطور است که یک بار هم شده، به جای فیلم، منتقد را نقد کنیم؟! بگذارید خودمان را جای غفاری بگذاریم و ببینیم نظر او درباره منتقد یا منتقدان یا مخاطبان خاص جشنواره فیلم فجر چیست که در انبوه فیلم‌ها، فیلم او را با خستگی و بی‌حوصلگی و توقع زیاد دیده‌اند! فیلمساز با مشکلات زیاد، خودش را وارد سینمای حرفه‌ای کرده، یک سوژه خوب کار نشده هم پیدا کرده، بازیگران خوبی را هم انتخاب کرده و این بازیگران هم سنگ تمام گذاشته‌اند، تا جایی هم که توانسته با استفاده از برش‌های موازی، به فیلمش که می‌توانسته فیلم خیلی خسته‌کننده‌ای باشد، ریتم بخشیده، در حدی که تماشاگر بطری آبش را پرت نکند طرف پرده نمایش! پس این وسط، دیگر مشکل منتقد یا مخاطب خاص چیست؟!

شاید انتظار ما از سینمای ایران، زیاد بالا رفته! شاید انتظار ما از جشنواره فیلم فجر بالا رفته! شاید بد عادت شده‌ایم که انتظار داریم فیلم‌های تازه از فیلمسازان تازه، همه‌شان، ما را با دو شاخ سبز شده روی سر انتظارات و سلیقه سینمایی‌مان، از در سالن بفرستند بیرون که حالا از فیلم غفاری و فیلم‌هایی با قد و قواره متوسط این فیلم، دیگر لذت نمی‌بریم. شاید هم به فکر یک فهرست طولانی از فیلم‌های این چنینی درباره ازدواج می‌افتیم که در فاصله سال‌های ۱۹۳۰ تا ۱۹۷۰ در سینمای آمریکا، ایتالیا، فرانسه، سوئد و حتی ژاپن ساخته شدند و چون محدودیت‌های این فیلم را برای رفتن سراغ حوزه‌های ممنوع را نداشتند، «واقع‌نما»تر و سرگرم‌کننده‌تر و حتی کمدی‌تر به نظر می‌رسیدند. شاید هم سریال آمریکایی «جنسیت و شهر»، ما را به این نتیجه رسانده که دیگر لیوان این ایده، تا سر پر شده و چیز زیادی دیگر نمی‌شود به آن اضافه کرد. به هر حال، هرچه بوده، نه نظر منتقدان و نه نظر تماشاگران، چندان حاکی از تحت‌تاثیر قرار گرفتن نبوده. البته گاهی، نظر تماشاگرانی که دیگر برای خودشان یک پا منتقد بدون رسانه هستند، خواندنی‌تر از نظر منتقدان حرفه‌ای است! مثل این، که نام مستعار یا مخففی هم بر پیشانی داشته یا دارد در فضای مجازی: «شماره ۱۷ سهیلا، به نظرم فیلمی است با ایده‌ای دراماتیک در حد یک فیلم کوتاه خوب، که با چند خرده پیرنگ کم اثر و کمی اضافه کردن تحقیقات مستندگونه، به یک فیلم بلند تبدیل شده که می‌توان بعضی از پلان‌ها را به راحتی حذف کرد. درکل به دلیل بکر بودن سوژه و با در نظر گرفتن میانه نسبتا کسالت‌بار و البته پایان مناسب و خلاقانه، می‌توان به غفاری برای اولین اثرش با اغماض نمره مثبت داد.» من البته به زهرا داوودنژاد این فیلم، یک امتیاز ویژه می‌دهم که توانسته حتی به سکانس‌های گاه ملال‌آور فیلم، با بازی‌اش، روحی تازه ببخشد.