یک ارزیابی شتابزده

چند زوج جوان همراه با مردی زن طلاق داده و دختری جوان به سفری تفریحی می‌روند. مدتی بعد دختر گم می‌شود و... واقعا از چنین پیرنگ داستانی تکراری و ساده‌ای ، چگونه می‌توان اثری شاخص و فاخر ساخت که منتقدان سینمای ایران – با همه اختلاف‌نظر‌ها و تفاوت بنیادین در دیدگاه‌هایشان- همگی لب به تحسین آن بگشایند؟ «درباره الی» فیلمی متفاوت از جریان کلی سینمای ایران است که گذر زمان و تماشای چند باره آن، قطعا این جرات را به آدم می‌بخشد تا از واژه مستعمل «شاهکار» در توصیف آن، بی‌هیچ هراس و تردیدی استفاده کند. اما چه چیز این فیلم به ظاهر سهل و در باطن ممتنع و پیچیده را تا این حد ارزش و اعتبار می‌بخشد؟

«درباره الی» بیش و پیش از هر چیز فیلمی است کاملا ایرانی (و نه ایرانیزه شده یا به معنای عوامانه ایرونی) درباب سوءتفاهم، تردید، احساس گناه و مطلق نبودن حقیقت. حتی اگر به اشتباه با «ماجرا»ی آنتونیونی مقایسه شود. «درباره الی» فیلمی فوق‌العاده از سینمایی است که مدت‌هاست از آن انتظار خلق یک شاهکار نمی‌رود. چه عواملی باعث می‌شود تا فیلم به اثری چنین با ارزش و در یاد ماندنی بدل شود؟ نخست فیلمنامه بی‌نظیر آن است که از پیرنگی ساده و دو خطی، به چنان پیچیدگی و ضرایفی دست می‌یابد که قابل مقایسه با دیگر آثار سینمای ایران نیست. فیلمنامه «درباره الی» سرشار از جزییات باورپذیر انسان مدرن طبقه متوسط شهری است که طی روندی هندسی، موقعیت‌های دراماتیک آن با دقت و ظرافت چیده شده‌اند. شبکه در هم تنیده روابط آدم‌های قصه چنان پرداخت شده و صیقل خورده که تماشاگر پس از گذشت دقایقی خود را در میان جمع احساس می‌کند و ناخودآگاه در قالب یکی از شخصیت‌های پر شمار قصه هضم می‌شود. با شادی شخصیت‌ها روی پرده احساس سرخوشی می‌کند و در غم سنگین و بهت وحشتناک آنان شریک می‌شود. فیلمساز ذهن تماشاگر را به دنبال خود می‌کشد و از هر گونه قضاوت درباره کنش‌های آدم‌های قصه پرهیز می‌کند. اما این رویه را به تماشاگر تحمیل نمی‌کند و اتفاقا او را وا می‌دارد تا درباره اعمال و نیات اغلب پنهان شخصیت‌ها دست به قضاوت‌هایی شخصی بزند که اتفاقا در پایان فیلم مشخص می‌شود، اغلب این قضاوت‌ها ره به خطا برده‌اند.

نکته دیگر در کنار شخصیت‌پردازی دقیق و پر جزییات، انتخاب مناسب گروه بازیگران و گرفتن بازی‌هایی چشمگیر از این تیم نامتجانس بازیگری است. در گروه نقش‌آفرینان اصلی «درباره الی» بازیگران (و حتی نابازیگرانی) از طیف‌های گوناگون را شاهدیم. برخی از آنان چون گلشیفته فراهانی و ترانه علیدوستی به طیف بازیگران جدی آثار شاخص و هنری سینمای ایران تعلق دارند گروهی شامل مریلا زارعی یا شهاب حسینی، روی خط باریک و نامشخص فیلم‌های تجاری و روشنفکرانه گام برداشته و البته کارنامه‌ای با فراز و نشیب اما به هر حال قابل دفاع دارند. عده‌ای مثل صابر ابر و رعنا آزادی‌ور از نوآمدگان عرصه بازیگری‌اند، که هنوز به نقطه تثبیت موقعیت خود در این عرصه نرسیده و اتفاقا «درباره الی» توانسته برای آنان سکوی پرتابی به سطحی تازه از هنر و حرفه بازیگری باشد. تازه پس از این‌ها به گروهی می‌رسیم که حرفه‌های دیگری در این سینما دارند. چون مانی حقیقی فیلمساز و پیمان معادی فیلمنامه‌نویس که هر دو نخستین تجربه جدی بازیگری را در این فیلم به کارنامه خود افزوده‌اند. به این‌ها بیفزایید احمد مهران‌فر را که اساسا از تئاتر به سینما آمده و خاستگاه متفاوتی با دیگران دارد. این جمع پرشمار و نامتجانس بازیگران اغلب بهترین بازی خود را در این فیلم ارائه داده‌اند و این میسر نیست مگر با کارگردانی سنجیده، تمرین و دورخوانی مداوم و هدایت درست کارگردان در راستای هدفی از پیش تعیین شده، که به بازی‌هایی متوازن و تعادل شخصیتی کاراکترهای متعدد فیلم انجامیده است.

اما مهمترین نکته و عامل جذابیت «درباره الی» بی‌شک در اجرای هوشمندانه، میزانسن‌های دقیق و دکوپاژ صحیح صحنه‌ها نهفته که با فیلمبرداری چشمگیر و تدوینی مناسب، به منظومه‌ای فراتر از آنچه پیشتر در سینمای ایران دیده‌ایم بدل می‌شود. اصغر فرهادی در اجرای این قصه پرفراز و نشیب و دشوار (به لحاظ ساخت و نه از منظر پیرنگ ساده داستانی) به چنان مهارت و استادی دست یافته که کمتر در سینمای ایران شاهد آن بوده‌ایم. اجرا و کارگردانی فیلم چنان باشکوه و استادانه است که گویی هیچ نکته ریزی درآن نادیده انگاشته نشده و انگار فیلمساز، سال‌های طولانی در صدد ساخت این قصه بوده و لحظه‌ای از فکر کردن به گوشه‌ها و لحظه‌های اثر خود غافل نمانده است. اصغر فرهادی در چهارمین فیلم بلند سینمایی خود به درجه‌ای از توانایی هدایت همه عوامل می‌رسد که جایگاه او را از منظر اجرا و کارگردانی، با بزرگانی چون مهرجویی و تقوایی برابر می‌سازد.

این‌ها و ده‌ها دلیل دیگر، مجموعه عواملی را تشکیل می‌دهند که «درباره الی» را در جایگاهی رفیع و مثال زدنی در چارچوب سینمای محدود ایران می‌نشانند. قصد نداشتم در این یادداشت با کلی‌گویی به ستایش بی‌وقفه و یکسره فیلم «درباره الی» بپردازم. اما از آن‌جا که فیلم را تنها یک بار دیده‌ام، ناگزیر به کلی‌گویی شدم و از سوی دیگر این نوشته، یادداشتی سراپا ستایش از آب درآمد. مطمئنم در تماشای دوباره و چند باره فیلم، قطعا از میزان ستایش و ارادتم نسبت به آن کاسته نخواهد شد. اشاره موردی به جزییات و آوردن مثال‌ها بماند برای فرصتی دیگر و تماشای دقیق اثری که بی‌شک یکی از آثار برجسته و ماندگار تاریخ سینمای ایران است.