نگاه ناتورالیستی نادری

«آب، باد، خاک» ایده‌ای بسیار انسانی دارد و یکی از بهترین فیلم‌های تاریخ سینمای ایران به‌شمار می‌رود. اولین بار این فیلم را سال ۶۵ در جشنواره فیلم فجر تماشا کردم، در حالی ‌که آن‌ را به شکل توهین‌آمیزی از بخش مسابقه خارج کرده بودند. حس فیلم آن‌ چنان قوی بود و نادری آن‌ قدر خوب وضعیت را نشان داده بود که پس از خروج از سینما احساس می‌کردم زیر گرد و غبار خفه شده‌ام.

فیلم سناریو و سیر دراماتیک ندارد و نادری هم قصد ساختن فیلمی داستانی نداشته است. این فیلم در واقع در ادامه منطق سینمایی‌ای قرار می‌گیرد که نادری پس از فیلم‌های داستانی‌اش در پیش گرفته و هنوز هم در آن مسیر پیش می‌رود. امیر نادری زبان این سینما را به ‌خوبی می‌داند؛ زبانی که بخش‌هایی از آن‌ را از عکاسی وام گرفته است. او را نمی‌توان جزو کارگردانان روشنفکری دانست که نگرشی فلسفی دارند. به این معنا که نادری نگاهی ناتورالیستی دارد که آن هم از واقعیت‌های تلخ و سیاه جامعه‌ای ریشه می‌گیرد که در آن زندگی و رشد کرده است.

یکی از نکات فیلم که به لحاظ بصری و زیبایی‌شناختی اهمیت فراوانی دارد این است که هیچ تصویر واضحی از افراد حاضر در فیلم مشاهده نمی‌کنیم. این امر به‌ شکل آگاهانه و به این دلیل صورت پذیرفته است که درون‌مایه اصلی فیلم مساله مهاجرت است. آنچه در اینجا اهمیت دارد خود مساله مهاجرت است نه اینکه چه کسی مهاجرت می‌کند. نادری این جامعه را در حال اضمحلال و منقرض شدن می‌بیند و در کادربندی‌ها و میزانسن‌هایش به ‌خوبی توانسته چنین وضعیتی را به بیننده منتقل کند. شاید بیننده بتواند معناهایی نمادین را هم برای فیلم در نظر بگیرد اما در واقعیت امر، نادری نگرشی ناتورالیستی و فارغ از نمادگرایی دارد. تصویربرداری در این شرایط محیطی کار بسیار دشواری است که رضا پاکزاد به ‌خوبی از عهده آن بر آمده است. دستیار او یعنی بهروز آذریون نیز بسیار درخشان عمل کرده است. آذریون به ‌شکل غریزی و بدون علامت گذاشتن روی لنز تمام این کارها را انجام می‌داد و چنین کاری از عهده کمتر کسی بر می‌آید. ضمن اینکه خود امیر نادری هم عکاس چیره‌دستی بود که زیباشناسی لنز تله را به ‌خوبی می‌دانست. نادری با لنز تله به ‌راحتی تصاویر لانگ‌شات می‌گرفت و من کمتر عکاسی دیده‌ام که بتواند به زیبایی او از لنز تله استفاده کند.

برای من جای ابهام دارد که چرا نادری دست به دوبله و صداگذاری روی فیلم زده است. به نظر من به‌رغم دشواری صدابرداری در چنین شرایطی، ضبط صدا بر روی صحنه بهتر می‌توانست واقعیت آن خشکی و درماندگی را به بیننده منتقل کند. در حال حاضر صدای روی فیلم کمکی به تصویر نمی‌کند، بلکه این تصاویر قدرتمند است که تحمل صدای ضعیف را برای بیننده آسان می‌کند.