سلامت، صداقت و صمیمیت

توجه: خطر لو رفتن داستان فیلم

●يك، تشخيص ميزان سلامت. صداقت و صميميت نوجوانی كه موقع سفر خواهرش به فرنگ، از در آغوش كشيدن او هنگام خداحافظی خجالت كشيده است و سال‌ها بعد در جوانی و نابينايی ردپای خونين او را در آن صحنه زيبا برای شنيدن صدای خواهرش دنبال میكنيم و همراه او تا دو قدمی خواهرش پيش میآييم، كار مشكلی است. او در اين فاصله سنی، كشكولی از دريافت‌های اجتماعی سالم و ناسالم، صادقانه و دروغين، صميمی و رياكارانه را يدك كشيده و حالا به اين نتيجه رسيده كه در آغوش كشيدن خواهرش موقع ديدار يا وداع، اصلا بد و زشت و زننده و غيراخلاقی نيست. اما مشكل زمان همچنان بازدارنده و پابرجاست. انسانی چنين سالم و صادق و صميمی برای فهميدن اين نكته ساده، از نوجوانی به جوانی رسيده است.

● دو، تشخيص عدم سلامت، صداقت و صميميت رزمنده‌ای كه همسرش هم مانند ريه‌هايش او را تنها گذاشته است، كه آن زيبايی و شعور و نيكی ‌و خلوص و در يك كلام «استحقاق» قهرمان سالم و صادق و صميمی ما را ندارد و مثل يك گناهكار حقير در جستجوی «احترام» پناهندگی می‌خواهد، كار مشكلی است. بخصوص كه از طريق بازگشت به گذشته در می‌يابيم او از همان آغاز آدم خطاكاری بوده و در جبهه نيز توسط قهرمان ما تنبيه شده است و در لحظه آخر دارد با آن سيلی تلافی می‌كند. چه بی‌انصافی بزرگی! او بايد به دليل موقعيتش تحقير شود؟ مگر نه اين‌ كه دستكم به خاطر گذشته‌اش سزاوار احترام است؟ مگر نه اين كه نشانه‌های جنگ بيش از هركس ديگر با او همراه است؟ چرا او بايد پرستار بيمارستان را با جمله زشت «می‌خواهيم بخوريمش» از بردن جنازه دوست از دست رفته‌شان باز ‌دارد و موقعيت غم‌انگيز صحنه را به گونه‌ای ناهنجار تغيير دهد؟ چون تراژدی زندگی او بايد بيش از آن‌كه اندوهبار باشد، حقير جلوه كند؟ حتی آن دوست معلول ديگر كه به خاطر قهرمان ناتوان ما در آن صحنه غيرضروری در مقابلش می‌رقصد، تا اين حد مستقل و باوركردنی نيست. با اين وصف، جدا از جسارت فيلمساز در نمايش وضعيت او از طريق عدم تحول و نيز تاكيد بر ويژگی‌های رفتاری وی (با بازی خوب صادق صفايی) بیرحمی و خباثت وی در صحنه وداع با سعيد و مؤكد ساختن عبارت «ارزان فروختن» توسط سعيد، تصنعی و تحميلی به نظر نمیرسد؟

● سه. تشخيص سلامت، صداقت و صميميت خواهری كه پس از سال‌ها به ديدار برادر مجروحش می‌شتابد، آنقدرها هم مشكل نيست. اتفاقا ليلا تنها شخصيت فيلم است كه از اين نظر موقعيت متعادلی دارد، اما مشكل او جای ديگری است. نامشخص بودن پس زمينه وی و همچنين علت مهاجرتش به آلمان، وادارمان می‌كند كه تنها بخشی از شخصيت او را كه شامل يك دستگاه برانگيختن و پراكندن احساسات رقيقه (با بازی موثر هما روستا) است ببينيم و باور كنيم. دستگاهی كه با ورود سعيد روشن می‌شود و همراه خود غم غربت، هويت و مليت را می‌آورد. مجموعه‌ای كه برای يوناس خردسال جذاب و غيرقابل تقليد است و برای آندرياس فيلمساز ـ‌كه سخت مبتلا به بيماری ثبت تصوير است و حتی وقتی می‌خواهد دنبال سعيد گمشده برود، دروبين فيلمبرداری را فراموش نمی‌كند‌ـ مايه حسادت و عصبانيت.

● چهار. تشخيص سلامت، صداقت و صميميت فيلمسازی كه در ميان سينمايی‌نويسان دوستدار وی به سلامت، صداقت و صميميت شهره است، كار منتقد نيست. فيلم‌های او سوای لغزش‌هايی چند، نوعی تعادل در رفتار شخصيت‌ها دارد كه ديدار آن‌ها را برای بار دوم هم قابل تحمل می‌كند. اين البته نكته مهم و با ارزش و قابل تأكيدی است، اما اصلا اسمش سلامت و صداقت و صميميت نيست. كمبود همين كنترل در فيلم «از كرخه تا راين» باعث شده است كه اين دفعه برگ برنده فيلمساز، يعنی جنگ، هم در حاشيه يك ملودرام سوزناك قرار بگيرد. نمونه‌های مشابه اين فيلم ربطی به جنگ ندارد و داستانشان هم اغلب بر محور مرگ قريب‌الوقوع يك آدم سالم و صادق و صميمی از يك بيماری كشنده دور می‌زند. به همين دليل است كه موسيقی حسرت‌آلود مجيد انتظامی بر زمينه تصاوير لوكس محمود كلاری ارزش و حجمی فراتر از محدوده كوچك و جمع و جور قابليت‌های فيلمسازی حاتمی‌كيا به خود اختصاص میدهد، و نمای جذاب پايانی. يعنی حضور غافلگير كننده پلاك سعيد در دست‌های يوناس ـ‌عنصری كاربردی كه از تيتراژ نخستين فيلم، يعنی هويت همراه اوست‌ـ در بطن فصل نه چندان دلچسب بازگشت به ايران، به فرصتی برای زدودن اشك از چشمان تماشاگر تبديل‌ می‌شود.

● بعدالتحرير: در صحنه‌ای كه آن خانم بازيگر برخوردش را با سعيد توضيح میدهد، رو به دوربين آندرياس می‌گويد: «بنظر می‌رسيد كه او دارد با من بازی می‌كند تا من با او»، به اين معنا كه شخصيت و روحيه سعيد بلافاصله بر او تاثير گذاشته است. نمی‌دانم اين مفهوم از كجا بايد دانسته می‌شد، چون صحنه مورد نظر به هيچ وجه چنين منظوری را القاء نمی‌كند. متاسفانه حس سلامت‌بينی، صداقت‌سنجی و صميميت‌نگاری اين‌جور وقت‌ها كاری از پيش نمی‌برد.