یکی در برابر جمع

توجه: خطر لو رفتن داستان فیلم

تمایل اخیر محمد رسول‌اف به پرداخت مستقیم به سوژه‌های اجتماعی/ سیاسی با تند و تیزی آشکار- که به نظر می‌رسد نوعی لجبازی فیلمسازی است که سیستم مشکلاتی برایش بوجود آورد- این بار به فیلم جسورانه دیگری به نام «لرد» (به معنای درد؛ ته مانده شراب یا مایعات) منجر شده که در یک داستان کلاسیک- مبتنی بر قصه‌ای درباره یک شرکت بزرگ زمین خوار فاسد که می‌خواهد زمین یک مرد مستقلی را به هر قیمتی به دست بیاورد- به لایه‌های مختلف فساد در ایران و محدودیت‌های مختلفی که شهروندان در زمینه‌های مذهبی و سیاسی دارند می‌پردازد و ابایی ندارد که تیغ تند انتقادش را به سوی مراکز مختلف دولتی و رسمی نشانه بگیرد.

مضمون «یکی در برابر جمع»، داستان اصلی را شکل می‌دهد. با یک مرد جوان سرسخت روبرو هستیم که خیلی زود می‌فهمیم به دلایل سیاسی از دانشگاه اخراج شده و حالا سعی دارد با خانواده‌اش در روستایی در شمال، زندگی متفاوت و بی‌دردسری را تجربه کند، اما فیلم به طرز روشنی طلب آرامش در کشوری با این ساختار را امکان ناپذیر تلقی می‌کند و وضعیت یک فعال سیاسی و یک پرورش‌دهنده ماهی در یک روستای شمال را در نهایت به سرنوشتی مشترک پیوند می‌زند.

فیلم به مانند زنجیری محدودیت‌های سیاسی را به مشکلات زندگی این مرد تعمیم می‌دهد. در واقع سیستمی که مرد مجبور می‌شود در برابرش بایستد، زائیده روشن سیاستی است که آزادی‌های سیاسی/ اجتماعی را تاب نمی‌آورد. در نتیجه پرداختن به مساله دختر بهائی‌ای که از مدرسه اخراج می‌شود ( بدون نام بردن از بهائیت؛ اما با اشاره‌های آشکار) و بعد خودکشی می‌کند و همان رئیس پاسگاه (بخشی از دایره فسادی که در طول فیلم می‌بینیم) خود شخصا از دفن شدن یک «نامسلمان» در قبرستان مسلمانان جلوگیری می‌کند، همه و همه زنجیره‌ای است واحد که هر کس بیرون از این دایره قدرت و مال اندوزی نامشروع را زیر پایش له می‌کند.

فیلم در حین ادای دین روشن به آندره‌ تارکوفسکی (به ویژه صحنه آتش گرفتن خانه که وام گرفته از آخرین و درخشان‌ترین ساخته تارکوفسکی است: «ایثار») و البته بهرام بیضائی (صحنه تاراندن پرنده‌ها که یادآور صحنه‌ای است از «باشو، غریبه‌ی کوچک») ، از نظر مضمون، فیلم درخشان «لویاتان» ساخته آندره زیاگینستف را به یاد می‌آورد: مردی که در برابر فساد نهادینه شده له می‌شود و سقوط می‌کند. اما این دو فیلم از نظر پایان و نتیجه‌گیری متفاوت‌اند: در فیلم رسول‌اف شخصیت اصلی (رضا) رفته‌رفته می‌فهمد که برای زنده ماندن مجبور است خود به بخشی از این فساد سازمان یافته بدل شود.

دو دیالوگ کلیدی در فیلم وجود دارد که مضمون آن را بسط می‌دهد: «تو این مملکت یا باید ظالم باشی یا مظلوم» و دیالوگ دوم اشاره مستقیمی است به این که آدم‌ها رفته‌رفته یاد می‌گیرند که خود به بخشی از این فساد بدل می‌شوند: «همه یاد می‌گیرند؛ بعضی‌ها زود، بعضی‌ها دیرتر.»

روایت ذره‌ذره این سقوط با شیوه‌ای فرمالیستی پیش می‌رود. علاقه رسول‌اف به نماهای ثابت – پس از یک وقفه در «دست نوشته‌ها نمی‌سوزند»- باز به چشم می‌آید و این بار نوعی خست در داستان‌گویی و روایت دیده می‌شود: فیلمساز بسیاری از بخش‌های روایت‌اش را به شکل غیرمستقیم با تماشاگرش در میان می‌گذارد و در واقع نیازی به تاکید بر آن‌ها نمی‌بیند. در واقع برش‌ها یا صحنه‌هایی از میانه داستان حذف شده و مثلا وقتی رضا عباس را در زندان می‌کشد، تماشاگر تنها از طریق صحنه‌ها و دیالوگ‌های غیرمستقیم می‌فهمد که چه اتفاقی افتاده است.

این شیوه بیان، نوعی فاصله‌گذاری را منجر شده که اگر چه در فضاسازی موفق عمل می‌کند اما در بازی‌گیری چندان موفق نیست. به نظر می‌رسد رسول‌اف به عمد بازی‌های سردی را از بازیگرانش ثبت کرده، اما چهره‌های بی‌احساس آن‌ها گاه از حد فراتر می‌رود و مزاحم است و به نظر می‌رسد تلاش آن‌ها برای بازی نکردن، برعکس به اغراق‌آمیز بازی کردن‌شان منجر شده و مهمترین مشکل فیلم را رقم می‌زند.

اما علاقه رسول‌اف به سکوت نتیجه‌اش تصاویری است به شدت استتیک که در عین ثبت تلخی فضا، بسیار زیبا به نظر می‌رسند. نداشتن عجله در روایت و دادن اطلاعات به تماشاگر، فضای سردی را خلق می‌کند که با رنگ‌های تیره و نور کم، موکد می‌شود و رفته‌رفته چشم تماشاگر به فضایی عادت می‌کند که طبیعی نیست، اما در لایه‌های مختلف فساد نهادینه شده (که از شرکت زمین‌خوار به پاسگاه کلانتری و از کلانتری به دادگاه می‌رسد و از آن‌جا لابد به راس هرم قدرت) همه این فضای افسرده و سرد بسیار طبیعی جلوه می‌کند. در واقع ما هم به مانند شخصیت اصلی به فساد درون تصاویر عادت می‌کنیم و ناخودآگاه می‌پذیریمش.