باز جای شکرش باقی‌ست

فیلمی بسیار خوش‌تركیب كه «مؤلف» خودش را به لحاظ تكنیك، خیلی خوب می‌نمایاند. نمی‌خواهیم مدعیات مؤلفان را تكرار كنیم، اما ‌«تقوایی» كار خود را اینچنین دانسته بود و كسانی كه با شیوه كار او آشنا هستند می‌دانند كه این یك ادعای بی‌پایه نیست. كار تقوایی بیش‌تر از آنكه یك كار گروهی باشد یك تألیف فردی است. او به فن سینما كاملا مسلط است و همان گونه كه یك شاعر كاركشته كلمات را به كار می‌گیرد، از بیان سینمایی استفاده می‌كند؛ اما در عین حال, فیلم آینه‌ای است كه مؤلف خود را لو می‌دهد و آنچه را كه او نمی‌خواهد بر زبان بیاورد و روی سینی می‌ریزد و در معرض تماشا میگذارد.

ساختاری قرص و محكم, بی‌زائده و بی‌چاله‌چوله‌هایی كه تماشاگر را از همراهی باز دارد و یا در همزبانی دراماتیك فیلم با او وقفه‌ای ایجاد كند، مگر در دو سه جا: آنجا كه «گروهبان كاتبی» می‌گریزد تا به جمع انقلابیون بپیوندد و یا آنجا كه پیر «سر گروهبان مكوندی» در تپه‌ها گردش می‌كند و از یك منظره زیبا به منظره‌ای دیگر انتقال می‌یابد... می‌خواهد او را به نوعی وقوف و آگاهی برساند و نقشی خلاف پدرش در مسیر انقلاب بر عهده‌اش بگذارد، نقش پرچمدار، پرچمی كه بر آن نه آرم شیر و خورشید نقش بسته است و نه آرم حكومت اسلامی... یعنی كه ایران، ایران است صرف‌نظر از آنكه شاهان بر آن تسلط یابند یا مبشران دین. خود مؤلف گفته است كه این فیلم را می‌توان مثل از كل انقلاب گرفت و آن را تعمیم داد ـ كه اگر هم نمی‌گفت ما به خودمان این اجازه را می‌دادیم، چرا كه سینما اصولاً دارای چنین خاصیتی است. اینكه پسر سر گروهبان مكوندی پرچمدار می كود، موضوعی است كاملا مشكوك و البته مطلق‌گرایی هم در تفسیر سمبل‌های فیلم جایز نیست. سر گروهبان مكوندی كیست؟ خود شاه است یا مظاهر ظلم و قدرت او كه از شاه هم شاه‌تر بودند؟ ظاهرا این دومی است. در تفسیر دیگر شخصیت‌های فیلم، آدم دچار اشكال نمی‌شود و خود آقای تقوایی بیش‌تر از همه به «آقای سرودی» دل بسته و صفات و خود را در او ریخته است. آقای سرودی هم یكی از كسانی است كه در برابر مظالم سر گروهبان مكوندی سر به طغیان بر می‌دارد و سرودی مخالف با سرود شاهنشانی سر می‌دهد: سرود ای ایران.

سرود ای ایران، سرود انقلاب نیست، سرود كسانی است كه حدود وجودشان را‌ « ناسیونالیسم » اندازه می‌گیرد... آیا این انقلاب یك انقلاب ناسیونالیستی بود كه رنگ اسلام پذیرفت؟... آقای تقوایی و خیلی‌های دیگر دلشان می‌خواهد كه اینچنین باشد و البته با «خواست» آنان چیزی تغییر نمی‌یابد، حال آنكه با «خواست مردم» انقلاب اسلامی ایجاد شد، انقلابی ذاتا اسلامی. «ای ایران» فیلمی است با هویت ناسیونالیستی درباره این سرود ملی، در قالب یك كمدی كاملا استادانه... ساختن یك كمدی كه در عین دور ماندن از دلقك بازی، ورای طنز به واقعیتی قابل‌تعمیم بدل شود، استادی بسیار می‌خواهد كه انصافا آقای تقوایی از آن برخوردار است. شخصیت‌ها مضحك و مبالغه‌آمیز, اما به شدت واقعی بودند؛ ولی فقط در حوزه معرفت مؤلف فیلم. در تمام طول فیلم هر جا كه كار می‌توانست تقوايی به بیرون از تاریكی‌های ملی‌گرایی پیدا كند، آقای تقوایی راه را نمی‌شناخت و آنها كه راه را می‌شناسند، «طلب شناخت» نداشته‌اند. فیلم «ای ایران» نه راهی به انقلاب اسلامی یافته بود و نه سعی كرده بود بیابد. در آنجا انقلاب بدون ریشه‌های تاریخی، اجتماعی و فرهنگی، واكنشی بود در برابر مظالم سر گروهبان مكوندی كه در شیوه‌های حاكمیت از شاه هم شاه‌تر بود.

از نسل انقلاب در فیلم خبری نبود و هر جا پای آنها در میان می‌آمد, عدم شناخت آقای تقوایی در زیر پاكت‌هایی كه بر سر جوانان گذاشته بود، پنهان شده بود. انقلابیون واقعی غایب بودند و این ضرورتی بود كه نحوه پرداختن آقای تقوایی به مسئله انقلاب، آن را ایجاب می‌كرد. هویت دینی انقلاب مورد تأیید آقای تقوایی نیست. فقط یك بار شعار «وای اگر خمینی حكم جهادم دهد» به گوش می‌رسد. اما باز هم مصادر این شعار در زیر پاكت از نظرها پنهانند و مثل «كوكلاكس كلان»‌ها فقط بینی و دو چشمشان دیده می‌شود. اینها كیستند؟ حزب‌اللهی هستند؟ همان‌ها كه وقتی جنگ بر ما تحمیل شد، از وجود خود در برابر دشمن سفاك سدی ساختند كه پایش به تهران نرسد و كارگردان‌های مجرم با خیال راحت فیلم‌هایشان را بسازند؟ انقلابیون فیلم «ای ایران» كسانی بودند كه اگر آن مظالم اقتصادی بر آنان نمی‌رفت، هرگز انقلاب نمی‌كردند.

بالاخره در كنار زیارتگاه، آقای سروری كه مظهر هنرمندان است، در آن شب معهود شمعی روشن می‌كند و می‌خوابد و دوربین در یك حركت بسیار زیبا از روی شمع‌ها و شمایل معصومین عبور می‌كند و به یك آینه می‌رسد و خورشید روز از درون آینه سر می‌زند؛ و این همان روزی است كه شاه فرار كرده است. اگر دین آن امر فردی و وجدانی باشد كه فرنگی‌ها و فرنگ‌زده‌های داخلی می‌گویند، حتی آقای سرودی هم بدان اعتقاد دارد؛ اما دین سیاسی یا سیاست دینی چطور؟... هیهات!

هنگامی كه این طرز تلقی روشنفكرانی باشد كه یازده سال با این مردم زیسته‌اند، روزهای انقلاب را، دلاوری‌های بسیجی‌ها را در برابر سپاه كفر، اعزام‌ها و راه پیمایی‌ها را دیده‌اند. وای به حال آنان كه وقایع انقلاب را در صفحه تلویزیون اي. بی. سی. دنبال كرده‌اند. باز جای شكرش باقی است كه بالاخره بعد از یازده سال یكی از آقایان راضی شد كه بگوید « مرگ بر شاه»!