دلت را به تصویرها بسپار

فیلمساز عاشق قهرمانى و شیفته قهرمان‌سازى و شیداى قهرمان روى پرده در «سربازهاى جمعه» قهرمانى را میان چند نفر تقسیم كرد- كارى كه در «ضیافت» و «مرسدس» مقدماتش را فراهم كرده بود. این بار هم همان منش را پى مى گیرد، اما نه در آن مسیر كه در راهى دیگر. اگر در اثر پیشین بار قهرمانى بر دوش چند نفر یك راى و یك نظر گذاشته شده بود و همه در یك جهت بودند، این بار دیگر نه از قهرمان فردى سابق خبرى هست و نه از قهرمان جمعى به شیوه فیلم قبلى.

«حكم»، فیلم یك نفر نیست. سه قهرمان دارد. بعد هم كه پاى چهارمى پیش كشیده مى‌شود. هر كدام با روش و منشى. گاهى دوشادوش و گاه رویاروى. جوان‌هاى فیلم‌هاى اخیر كیمیایى كه در «اعتراض» به حذف پیشینیان برخاستند و به كسوت قهرمان جدید مهر تائید زدند، این بار در كنار نسل گذشته قرار مى‌گیرند و با هم پیش مى‌روند- در واقع در پناه نسل قبل. چه این‌ها كه در این سو با هم‌اند و چه آن یكى كه به آن سو مى‌رود (محسن/ پولاد كیمیایى كه این بار بهتر بازى مى‌كند). جوان‌ها به شیوه «اعتراض» اهل درس و دانشگاه بوده‌اند و حالا بریده از شرایط و مستاصل از همه چیز دست به سلاح مى‌برند. قهرمان نسل قبل اما از جنس قهرمان حذف شده آن فیلم نیست. این بار رضا معروفى «حكم» (با بازى عالى عزت‌الله انتظامى) نزدیك‌تر از هر چیز به قدرت «گوزن‌ها» پهلو مى‌زند و بیش از همه اهل كتاب است. پیرمرد كیمیایى این بار دوست صادق هدایت بزرگ بوده و اهل فیلم و سواد. گذشته از این رجوع به مرد بزرگ دیروز ادبیات، یكى از جوان‌هاى كیمیایى (سهند/ بهرام رادان) هم به مرد بزرگ امروز ادبیات ارجاع مى‌دهد، به محمود دولت‌آبادى. و این بیش از هر چیز به خود كیمیایى نزدیك و شبیه است. حالا در «حكم»، ردى از خود فیلمساز مى بینیم، نشانه‌هایى از خود مسعود كیمیایى. مردى كه هرگاه به دیدنش مى‌روى، آرام و دلنشین و با طمانینه سخن مى‌گوید و لابه‌لاى حرف‌هایش آن قدر از كتاب‌هاى خوانده و فیلم‌هاى دیده «فكت» مى‌آورد كه گاهى جا مى‌مانى و نمى‌فهمى. و نمى‌فهمى كه ارتباط این ملایمت و نرمى دوست‌داشتنى و این همه سواد با آن فیلم‌ها و آن آدم‌هاى چاقو به دست و عاشقان شهر بى‌قانون چیست. یك بار پرسیدم و پاسخش این بود: «من مسعود كیمیایى‌ام و آن‌ها آدم‌هاى قصه‌هاى روى پرده.» و حالا «حكم » ، نزدیكى مسعود كیمیایى است به آدم قصه روى پرده. رضا معروفى «حكم» برگرفته از خود كیمیایى است؛ خود كه مى‌گویم، منظورم خود نمایشى برگرفته از نشانه‌هاى آدمى از جنس كیمیایى است در قالب قهرمانى در چارچوب داستان فیلم. این تغییر آن قدر خودش را به رخ مى‌كشد كه اسلحه و خون این‌جا از جنس اسلحه و خون و چاقوى سابق نیست. از همان عنوان‌بندى تاكید مى‌شود و طى فیلم، گوشزد. این بار با یك فیلم نوآر روبه‌روئیم نه با قصه‌هاى لمپنى. «حكم» فیلمى است در ستایش سینماى كلاسیك از نوع نوآر. این را با پوسترهاى تیتراژ اول و با فیلم‌هاى روى پرده خانگى رضا معروفى مى‌فهمیم، و با خود فضاى فیلم. و وقتى رضا معروفى را در پس و كنار پرده‌اى مى‌بینیم كه تصویر «سانست بلوار» روى آن افتاده، از یكى بودن قهرمان و خالق در عشق و حسرت به این - نوع - سینما باخبر مى‌شویم. ولى حیف كه آن صحنه دیدنى افتتاحیه فیلم كه از نظر كارگردانى و فیلمبردارى نه تنها در سینماى كیمیایى، كه در سینماى ایران هم كم‌نظیر است، دیگر تكرار نمى‌شود. و حیف كه آن شاعرانگى تصویر و آن استفاده از روایت خاطره‌گونى كه توضیح‌دهنده ماجراها است، فقط تا نیمه دوام مى‌آورد.

این بار قهرمان‌ها خسته‌تر از آن هستند كه عصیان‌شان رنگ فریاد بگیرد و حركت تند بدن و تندى صدا در گلو. بازى‌ها درونى‌ست و همه‌چیز آرام. كمتر حرف اضافه مى‌شنویم، و اصلا نكته اینجاست كه «حكم » فیلم حرف نیست، فیلم تصویر است. اشاره به «قیمت بچه‌ها» و «قاچاق دختران» و «معصومیت از دست رفته» و «سرخوردگى جوانان» در فیلم هست اما اشاره‌اى ست و مى‌گذرد. ولى آن حرف‌هاى میزگرد سنگ قیمتى، چیزى‌ست از جنس همان نامربوطى بحث‌هاى میزگرد برج‌سازى فیلم «سلطان». حرف‌هاى خوبى است، ولى دور از فضاى فیلم. به قول محسن عقیده‌اى‌ست كه بد نیست، اجرایش بد است. همان‌طور كه آن پدرخواندگى‌هاى داخل ماشین آخرین مدل و آن چراغ‌هاى لباس عروس، حتى اگر به قصد تمسخر نوكیسگى به كاریكاتور پهلو بزند، خارج از فضاى فیلم است و همان‌طور كه اگر فصل زیباى آسایشگاه و گیتار را با آن ساختار واقع‌گرایش- كه مرهون شكل تدوین است- در خدمت فضاى فیلم بدانیم، فصل اجراى حكم مردى كه نقش‌اش را سعید پیردوست بازى مى‌كند، نه چیزى به شخصیت محسن اضافه مى‌كند و نه به فیلم.

«حكم» تصویرى‌ترین فیلم مسعود كیمیایى است. براى همه ما پیش آمده كه به تماشاى فیلمى خارجى نشسته باشیم كه زبانش را نمى‌فهمیم یا از دیالوگ‌هایش جا مى‌مانیم اما با تماشاى تصویرها نه تنها از كلیت داستان باخبر مى‌شویم كه لذت هم مى‌بریم. حالا «حكم» همین وضعیت را دارد. بدون شنیدن صدا، داستان را مى‌توان از طریق تصویر پى‌گرفت و از شاعرانگى - حتى بدون اتكا به موسیقى و لحن دلنشین برخى گفته‌ها - لذت برد. این طورى بهتر هم هست. آن وقت دیگر نه بى‌ربطى‌هاى فصل عروسى و صداهاى خواننده‌هاى طاق و جفت اذیت‌مان مى‌كند و نه حتى ترانه -زیبا اما بى‌ربط - «لاله زار» سروده دوست عزیز، یغما گلرویى. فقط كاش آن لا‌به‌لاى نشنیدن‌ها، یك چیز را از دست ندهیم كه سرنوشت قهرمان‌هاى «حكم» را هم در خود دارد. نقل قولى از صادق هدایت بزرگ از زبان رضا معروفى كه زیبایى بیانش دلنشینى‌اش را دوچندان مى‌كند: «آدمی‌زاد سرمایه بزرگى داره: خودكشى. اگه بهت توهین شد و اگه طاقت نیاوردى، برو سراغش!»