هیاهو برای هیچ

«آشوب» فیلم پرزحمتی است؛ اساسا فیلم‌هایی که با عقب‌گرد به یک دوره خاص تاریخی ساخته می‌شوند به لحاظ تولید کارهای سخت و پرهزینه‌ای هستند اما باید به بررسی این مسئله پرداخت که آیا به صِرف گرد هم آوردن کلکسیونی از ستارگان سینما و تلویزیون و گنجاندن صحنه‌های نسبتا بی‌ربط رقص و آواز (آن هم از با گرایشات فیلمفارسی) می‌توان گیشه چنین فیلم‌هایی را تضمین کرد؟

شاید تا چند سال قبل، عوامل ذکر شده می‌توانستند به تنهایی فروش فیلم‌ها را تضمین کنند اما به نظر می‌رسد مخاطب امروزی سینمای ایران به شدت سخت‌پسند شده است و به این راحتی‌ها نمی‌توان رضایت او را جلب نمود و با چنین تمهیداتی سرش را شیره مالید.

«آشوب» یک فیلم پرخرج و پرزحمت شکست‌خورده است؛ فیلمی با طرح اولیه‌ای که می‌توانست به فیلم خوبی منجر شود و حالا یک آش شله‌قلمکار است، با تعداد زیادی پرسوناژ، داستانک و صحنه‌هایی به شدت کشدار و کسالت‌بار و فیلمنامه‌ای منفعل و ضعیف.

ضعف شدید در قصه‌گویی، درهم‌آمیزی ژانرهای سیاسی- تاریخی، درام و کمدی با یکدیگر و بهره‌جویی غیرحرفه‌ای فیلمساز از عنصر موسیقی آن هم به این شیوه در فیلم، از اصلی‌ترین عوامل شکست فیلم به حساب می‌آیند. نمی‌توان مسئله‌ی اصلی و مورد تأکید فیلمساز را نادیده گرفت؛ طبیعتا دگردیسی یک مرد ساده که تا حد زیادی ناخواسته درگیر این تغییرات می‌شود و تمرکز بر دوره‌های حساس تاریخ سیاسی ایران در فیلم قابل اعتنا هستند اما پرداخت این چنین دم‌دستی و ضعیف به این مسائل به جای آن که برای مخاطب جاذبه ایجاد کند، توی ذوق او می‌زند. می‌توان کارکرد درست و بجای چنین مقوله‌هایی را در آثار ارزشمندی چون سریال‌های «شهرزاد»، «مدار صفر درجه» و... مشاهده کرد. زمینه‌ی عاطفی داستان این سریال‌ها در پس یک اصلیت مهم و فکرشده و به شدت باورپذیر قرار می‌گیرد که مضمون اصلی آن تاریخ و سیاست است؛ سیاستی که بزرگترین تحولات را در زندگی فردی- اجتماعی شخصیت‌های اصلی این فیلم/ سریال‌ها ایجاد می‌کند. شاید اگر کاظم راست‌گفتار، به سراغ مدیوم دیگری برای ساخت این فیلم می‌رفت نتیجه تا حدودی تغییر می‌کرد زیرا در فیلم موردنظر، حجم وقایع و رخدادها از عمق و کیفیت آن‌ها کاسته است. به نظر می‌رسد فیلمساز خود را موظف کرده تا با پرداختن به بسیاری از جزییات سیاسی سال‌های ملتهب دهه ۳۰، به کشش داستان فیلم بیفزاید اما این حجم انبوه از رویدادها نه تنها کمکی به افزایش جذابیت آن نکرده بلکه از کشش آن کاسته است. مدت زمان طولانی و ریتم کند فیلم این طور تداعی می‌کند که «آشوب» یک سریال تلویزیونی بوده که برای نمایش در سینما کوتاه و خلاصه شده است!

«آشوب» از آن دسته فیلم‌هایی‌ست که به سختی می‌توان تا پایان به تماشایش نشست و به همان میزان هم زود و آسان فراموش می‌شود. فیلم نه در مایه‌های طنز و موزیکال موفق عمل می‌کند و نه از جنبه دراماتیک و سیاسی به اسلوب‌ها و پایه‌های ژانری خود وفادار می‌ماند بنابراین حاصل اثری به شدت منفعل و به شدت زوال‌پذیر است که به رغم زحمتی که برایش کشیده شده حاصل چندان خوشایندی نداشته است.

شخصیت‌پردازی «فرهاد معنوی» (با بازی کوروش تهامی) که نامش قرار است خود واقعی او را به مخاطب بنمایاند نسبت به دیگر شخصیت‌های فیلم کامل است و ظاهرا فیلمنامه‌نویس همه‌ی تمرکز خود را بر خلق این شخصیت گذاشته است؛ شخصیتی که با گذشت زمان و وقوع اتفاقات مختلف دچار تغییر ۱۸۰ درجه‌ای می‌شود. این که «سیاست» و «سیاست‌زدگی» می‌تواند انسان شاعرمسلک، بلندنظر و حساسی را به مرور به موجودی بی‌احساس، خشن و بی‌رحم مبدل سازد پیام اصلی فیلم بوده که به شکلی کاملا «رو» به آن پرداخته می‌شود؛ در واقع فیلم حرف خود را بی‌هیچ تلاشی برای نفوذ به لایه‌های زیرتر متن بیان می‌کند و در مقام فیلمی «پیام رسان» و تا حدودی «شعاری» به وظیفه خود به درستی عمل می‌کند.

اما از معدود نکات مثبت «آشوب»، طراحی درست صحنه و فضاسازی قابل‌قبول کار است که نام نبردن از آن بی‌انصافی‌ست. فیلم به واسطه طراحی‌صحنه خوبش، در حد و اندازه‌ی همان سریال «شهرزاد» مخاطب را به سال‌های دهه ۳۰ پرتاب می‌کند و کوچکترین گافی به لحاظ طراحی‌صحنه در آن دیده نمی‌شود و با این که طراحی‌لباس این کار به نظرم آن چنان سنخیتی با دهه‌های ۳۰ و ۴۰ ندارد با کمی اغماض می‌توان آن را هم دست‌کم برای مخاطبانی که در آن دوره نزیسته‌اند قابل‌قبول به شمار آورد.

نقش بازیگران دیگر فیلم به جز کوروش تهامی آن قدر کوتاه است که نمی‌توان به ظرایف و کیفیت آن‌ها اشاره‌ای داشت و به طور کلی می‌توان همه را قابل‌قبول دانست. به جز لیلا اوتادی که بازی دم‌دستی و باورناپذیری ارائه می‌دهد.

همچنان گمان می‌کنم وقتی فیلمی با چنین پروداکشن دشوار و پرهزینه‌ای ساخته می‌شود بهتر است در ساخت آن دقت‌نظر بیشتری صورت گیرد. فیلمنامه چنین فیلم‌هایی قطعا باید با تمرکز و همفکری بیشتری نوشته شوند و در اجرا نیز به ظرایف کار توجه بیشتری شود. دیگر دوره‌ی جمع کردن ستارگان و آوردن صحنه‌های رقص و آواز برای پرفروش‌کردن فیلم‌ها تمام شده و مخاطبی که آثار موفق سینمای ایران را تماشا کرده است با چنین المان‌هایی راضی نمی‌شود.