اقتباس ادبی در سینما

از این طریق می‌توان به تفاوت‌های اقتباس ادبی در کار کیمیایی با دیگر فیلمسازان هم‌دوره‌اش مانند داریوش مهرجویی نیز پی برد. مرور سینمای ایران نشان می‌دهد وام گرفتن از ادبیات داستانی و نمایشی بسیار محدود بوده است و این عدم استقبال، بیشتر به فضای فرهنگی جامعه بر می‌گردد؛ به نظر می‌رسد سوء تفاهمات پایان‌ناپذیر بین فیلمسازان و نویسندگان باعث شده راهی به سمت اقتباس ادبی گشوده نشود و مسائل مربوط به ممیزی نیز بر مشکلات افزوده‌اند.

شیوه اقتباس کیمیایی از داستان «آوسنه باباسبحان» نوشته محمود دولت‌آبادی در فیلم «خاک»، باعث اعتراض این نویسنده شد و جنجال‌آفرين شد. کیمیایی در اقتباس از داستان دولت‌آبادی، شخصیت‌های اصلی را حفظ کرده اما با تغییر شخصیت‌های فرعی مثل جایگزین کردن ارباب زن فرنگی به جای عادله خانم (بیوه مالک ده) و یا تغییر مناسبات میان شخصیت‌ها، خواسته است جنبه دراماتیک‌تری به داستان دولت‌آبادی بدهد اما این کار با اعتراض نویسنده مواجه شد.

زمانی که فیلم «خاک» ساخته شد، محمود دولت‌آبادی ابتدا از تاثیرگذاری فیلم گفت ولی در ادامه انتقاداتی به فیلم وارد کرد که از نظر رفتارشناسی حرفه‌ای متقاعدکننده نبود. زمانی که انعطاف‌پذیری از جانب نویسندگان وجود ندارد، حتی با وجود متریال مناسب، فیلمساز آنقدر منفعل و بی‌انگیزه می‌شود که برای پرهیز از جنجال‌های بعدی قید اقتباس ادبی را می‌زند.

در این فیلم شاهد یکی از بهترین تعاملات سینمایی کیمیایی و نعمت حقیقی هستیم؛ تفاهم کارگردان و فیلمبردار در میزانسن «خاک» عملا به نمونه‌ای قابل استناد بدل شده است. نورپردازی‌های درست و حرکت دوربین در خدمت ضرباهنگ برانگیزاننده فیلم به خوبی خود را نشان می‌دهد. این گونه است که دوربین نامنفعل توانسته تماشاگر را با شخصیت‌های فیلم همدل و همراه کند. موسیقی عالی فیلم که برگرفته از مرثیه‌های ایام محرم است نیز در همین مسیر قرار می‌گیرد.