شخصی یا واقعی؟

فیلمی است که می‌تواند مخاطب امروز را جلب کند حتی مخاطب ناآشنا با چمران و بیگانه با پاوه آن زمان. فیلم جنگ‌زده نیست و جنگ‌طلب و قهرمان‌ساز دروغین. صلح‌طلب است اما نه تسلیم‌طلب. آسیب‌شناسانه است و تا حدی تحلیل‌گر. ملی است و نگاهش نیز خیلی خصوصی نیست.

«چ» بهترین حاتمی‌کیا است بعد از «مهاجر» و «دیده‌بان» و مهم‌ترین فیلم جشنواره امسال است و یکی از دو بهترین‌های آن.

و اما چرا نزدیک به خوب‌؟ نه خوب. مشکل اول فیلم خود شخصیت چمران است. اگر او را از فیلم برداریم یا تبدیل به رزمنده‌ای بی‌نام و نشان‌اش کنیم با بیش و کم همین خصوصیات و کنش‌ها، چه می‌شود؟ شخصیت چریک عارف و متفکر چمران تا حد بسیاری در نیامده. کمی منفعل است. استاد جنگ‌های چریکی و استراتژی و تاکتیک چریکی نیست. در مقابل حرکات دشمن شارپ نیست. تاخیر دارد. عرفانش هم غایب است. یک صحنه عبادت چیزی نمی‌رساند. خلوت ندارد. متفکر است و بیشتر سیاسی و اهل پلمیک اما در جواب دشمن راجع به زن و فرزند کم می‌آورد. بیشتر مردم دوست است و ملی تا متفکر. اولین اسلحه گرفتنش خیلی حرفه‌ای است – با دوربین خوب – اما نه ایرانی. شلیک‌کردن‌های بعدی‌اش بهتر است. این که فیلمساز می‌گوید چمران اوست، قبول. اما چقدر به چمران واقعی نزدیک است؟ مساله این است. درباره یک شخصیت بسیار مهم و مانده در تاریخ حرف‌زدن، شعار ندادن و خصوصی - و شخصی- نکردنش سخت است. قطعا فیلمساز به جنبه‌هایی از شخصیت نزدیک‌تر است و از جنبه‌هایی دورتر. اما این توجیه کافی نیست. هم باید یک شخصیت درست و واقعی و چند بعدی در بیاید و هم نگاه فیلمساز به او غایب نباشد. نه اینکه فقط با نگاه فیلمساز مواجه باشیم. حس کلی شخصیت، خلوت و جلوت‌اش و دیالکتیک آن مهم است، که در فیلم نیست. و جنگ و صلح. آیا چمران اساسا صلح‌طلب بوده –و قطعا نه سازش‌کار- یا چریک اما عارف؟ اینها دو چیزاند. آیا می‌شود سیاسی نبود، اهل جنگ نبود، عارف نبود و... و درباره همه این‌ها در یک آدم حرف زد؟

و اما درباره فلاحی و اصغر وصالی که فیلمساز معتقد است فیلم آنها هم هست‌، که خیلی جدی نیست. فلاحی فیلم هیچ نیست مگر مقوا و وصالی فیلم خیلی بی‌کله است و تا حدی وسترن.

درباره سینمای «چ»، دوربین و نگاهش، کادر اسکوپ و تدوین و... بعدا در اکرانش خواهم گفت. فعلا بگویم پاوه در فیلم خیلی شهر نشده. شاید برای فیلم جنگی دیگری کافی بود اما نه برای این فیلم. صحنه هلیکوپتر که در سینمای ایران بی‌نظیر است و موثر، تهش در نیامده و نمی‌فهمیم هلیکوپتر سرانجام چگونه می‌نشیند. سر قطع شده در صحنه زیادی است و حس صحنه را خراب می‌کند. خلاصه «چ» از معدود فیلم‌های قابل بحث این سال‌ها است. و تمرین خوبی است برای فیلمی ملی درباره حصر آبادان یا فتح خرمشهر. انشاءاله.