تنهایی پرهیاهو

نخستين فيلم مهران مديری تركيبی از ايده‌های روايی و داستانی به كار گرفته شده در سريال‌هايی است كه در تلويزيون ساخته است. به‌عنوان مهم‌ترين مصداق اين مشابهت، در سريال‌های «شب‌های برره» و «قهوه تلخ»، يك شخصيت مدعی روشنفكری و تحصيلكرده و البته كمی ساده‌لوح، ناگهان از يك ناكجاآباد سر در می‌آورد و تماشاگر از طريق او وارد هزارتوی ناكجا آباد می‌شود كه همه‌چيز به‌طور توامان قالبی كاريكاتورگونه، فانتزی، هجوآلود و گروتسك دارد تا مديری نگاه آسيب‌شناسانه‌اش نسبت به اجتماع و فرهنگ و سياست را با زبانی استعاری و سمبليك بيان كند.

بازيگر تمام اين كارها سيامك انصاری است و حالا در «ساعت پنج عصر» هم انصاری نقش قهرمانی را بازی می‌كند كه به‌عنوان يك ناسازه در موقعيت‌های غيرعادی و بی‌تناسب با زندگی‌اش قرار می‌گيرد و دقيقا همانند پرسونای تلويزيونی‌اش عمل می‌كند، البته غير از چهره كج و كوله و متحيرش در مواجه با موقعيت‌های غيرعادی كه در «ساعت پنج عصر»، تركيب او با شخصيت‌های مقابلش به نوعی يك كمدی سياه را تشكيل داده است. ضمن اين كه همان موتيف‌های سريال‌ها تكرار می‌شود. از جمله نقد شكاف طبقاتی در جامعه، نقد وضعيت سلامتی جسم و روح آدم داستانی كه نشان می‌دهد حجم اضطراب، خشونت، مصرف‌گرايی، هرج و مرج و بی‌حواسی آنقدر در جامعه مد نظر مديری زياد شده كه حتی آدم مبادی آداب و موجهی مثل مهرداد را آچمز می‌كند.

اما مشكل اينجاست كه عنصر بنيادين چنين روايتی يعنی حضور يك شخصيت با فرديتی قوام يافته و همدلی برانگيز، در طول داستان قابل مشاهده نيست. هيچ شناسه و ويژگی متمايزی از قهرمان داستان نمی‌بينيم. مثلا به خاطر اشتغال به حرفه وكالت، بايد حداقل هوش لازم را در مقابل رفتار ديگران داشته باشد اما اغلب در حد و اندازه يك موجود ساده لوح و كندذهن قرار می‌گيرد كه به هيچ‌وجه با شناسنامه حداقلی او همخوانی ندارد. مصداق‌ها فراوانند. مثلا در ابتدای فيلم وقتی قهرمان داستان متوجه می‌شود كه ساكنان درگير شده‌اند و جلوی پاركينگ، ماشينی پارك شده، به خاطر وضعيت اضطراری به راحتی می‌تواند با آژانس حركت كند اما به شكل غير طبيعی پول شارژ كامل را هم می‌پردازد و در درگيری‌ها شركت می‌كند. يا وقتی در بيمارستان در تنگنا قرار می‌گيرد- فراموش نكنيم كه او يك وكيل است و حداقل از عهده قانع كردن اطرافيانش به خوبی می‌تواند برآيد- در ابتدا به تقاضای كمك پيرزن پاسخ مثبت می‌دهد اما وقتی می‌بيند كه اين تقاضا مانع كارهای او شده به راحتی می‌تواند از اين تنگنا بگريزد ولی با انفعالی غيرقابل باور، خودش را بيشتر در مهلكه قرار می‌دهد. از همه مهم‌تر زمانی كه در درگيری‌های خيابان و تظاهرات، او كه به هيچ كدام از اطراف دلگيری تعلقی ندارد، ناگهان در مقام دفاع از دو مردی بر می‌آيد كه روی زمين افتاده‌اند.

اما هر چقدر كه انگيزه‌های قهرمان داستان باورپذير نيست و برخی شخصيت‌های فرعی كوچك‌ترين همذات‌پنداری را بر نمی‌انگيزند از جمله راننده با بازی امير جعفری، برخی ايده‌های داستانی به كمك اجرای تاثيرگذار مديری به خوبی بسط و گسترش پيدا كرده. مثلا هياهو و خشونت و ازدحام جمعيت در مترو كه حداقل هوايی برا تنفس، مجالی برای راه رفتن و مكانی برای نشستن را از آدم سلب می‌كند. مديری رنگ و لعابی اگزجره به فضای مترو بخشيده. مثلا دستفروش مترو به قهرمان داستان می‌گويد كه از شير مرغ تا جان آدميزاد را دارد! اما وقتی با پاسخ منفی مواجه می‌شود می‌گويد كه می‌تواند او را ماساژ دهد و حتی كافور هم برای مقصد او يعنی قبرستان دارد! انصاری به همه اين تقاضاهای منفی واكنش نشان می‌دهد اما در انتهای اين سكانس وقتی او از قطار پياده می‌شود انبوهی از چيزهای متناقضی كه فروشنده به او فروخته را حمل می‌كند! كه همه را به‌ طور رايگان به يك رهگذر می‌دهد! بايد فيلم را ببينيد تا با اجرای به ‌شدت كميك مديری ارتباط برقرار كنيد.

در واقع مديری نشان می‌دهد كه می‌تواند صحنه‌های شلوغی با انبوهی هنرور را به خوبی مديريت كند و از لحاظ آرتيستيك هم كاری شسته و رفته ارايه دهد. از لحاظ ساختاری در همه عناصر، كف استاندارد رعايت شده است. از بازی‌های كنترل‌شده انصاری و خود مديری گرفته تا فرم بصری كه در خدمت اختناق و خفگی محيط طراحی شده.

به عنوان مثال اوج مهارت كلاری زمانی است كه شخصيت مهرداد (سيامك انصاری) ميان گروه معترضين و پليس‌ها گرفتار شده و مدام يك دايره را طی می‌كند كه حركت سيال و دورانی دوربين باعث می‌شود خلسه و حيرت شخصيت تشديد شود. يا تدوين خوش‌ريتم كار هر چند كه در فصل قبرستان به‌طور عجيبی ريتم و ضرباهنگ افت می‌كند.

در كل مديری نشان می‌دهد كه در نخستين گامش به‌عنوان كارگردان سينما موفق كار كرده است. ضعفی اگر هست به فيلمنامه سرشار از حفره و ابهام مربوط می‌شود كه با هيچ كاغذ ديواری پرزرق و برقی نمی‌توان سوراخ سنبه‌های آن را پر كرد. اين ميل مفرط گيشه را نزد مديری بيش از پيش آشكار می‌كند، چرا كه كيفيت فيلمنامه را فدای كميت آيتم‌های جذابش كرده است.