چشم‌هایش

«نفس» قلمرویی را اشغال کرده است در فصل مشترک شگفتی کشف دقایق زندگی روزمره از دریچه ذهن یک کودک، خاطرات او و رویاهایش. ذهن گزینش‌گر راوی کودک، در حال روایت چیزهایی در ظاهر کم‌اهمیت و بازیگوشانه است که سازنده دغدغه آن/ این روزهای او هستند. آیا او وقایعی متعلق به گذشته را روایت می‌کند؟

یا با عبور هر روز و هر ساعت، و همگام با آن وقایع روزش را؟ آنطور که از ظاهر امر بر می‌آید، دسترسی ما به ذهن اکنون اوست؛ ما قادریم خیالبافی‌های کنونی او را تماشا کنیم و تفاسیر ذهنی‌اش را در زمان اکنون بشنویم.

آینده، با مرگ بهار، از میان رفته است و در نتیجه نمی‌تواند (یا ممکن است نتواند) در نقطه‌ای از زمان، در آن دوردست‌ها بایستد، سربرگرداند و به گذشته‌اش بنگرد و آنچه را می‌بیند و به‌خاطر می‌آورد، برای ما بازگو کند.

با این‌حال ساختار روایت، ساختار خاطره است. ذهن او وقایع را حین به وقوع پیوستن‌شان بازگو نمی‌کند، بلکه میان آن‌ها گزینش می‌کند. از برخی چشم می‌پوشد و برخی را برجسته می‌کند. او از طاهر بسیار زیاد سخن می‌گوید، پسرک را شفاف و با بسیاری از جزئیات رفتاری‌اش روایت می‌کند و نسبت به خواهران و برادرانش که همیشه در کنار او و همبازی او و دست‌کم، شریک بخش عمده‌ای از تجربیات روزمره اویند، بارها دقیق‌تر به تصویرش می‌کشد.

چنین چیزی تنها با فاصله گرفتن از وقایع و تماشایشان از فاصله امکان‌پذیر است و نه وقتی که هنوز در دل روزهاییم.

تک‌تک جزئیات و خط به خط دیالوگ‌های زن‌عمویش در همان یک شب تماشای فیلم، همان یک شب شلوغ و پرازدحام در خانه کوچک عمو که زن تلاش می‌کند در فضای بسته، در تعدد آدم‌ها، در محدودیت و در میان دیوارهای خانه‌اش که به فراموش‌خانه او بدل شده‌اند، حضورش را ابراز کند، با دقت و تامل بیشتر روایت می‌شود

تا چهره برادر کوچک‌ترش که همیشه در کنار اوست، تا دغدغه‌های خواهرش و حتی جزئیات بیماری پوستی خود او. ما از دریچه ذهن بهار، رنج و زجر زن‌عمویش را که از دانه‌دانه سلول‌های پوستش بیرون می‌زند، بهتر درمی‌یابیم تا آنچه در قلب و روح مادربزرگش می‌گذرد که شبانه‌روز با او و همراه اوست و بخش عمده‌ای از فیلم نیز به شرح واکنش‌های او اختصاص یافته است. زن‌عمویش، با خطوط چهره‌اش، دندان‌های تغییر رنگ‌داده‌اش، شعله‌ای سوزان در جگرش و با بازی به‌یادماندنی شبنم مقدمی عزیز به نحوی شفاف روایت می‌شود که هرگز معلم و ناظم مدرسه را که بهار هر روز با آن‌ها سروکار دارد، یا هم‌بازیانش را در یزد یا دایی‌اش را آنگونه نمی‌شناسیم. دست‌های از وقایع با تمامی جزئیاتشان یا با تمامی جزئیات تخیل‌شده در ذهن او حک شده‌اند و در سیر خاطرات، گویی همواره تمایل دارند خود را به رخ بکشند.

قطعا نمی‌توان نادیده گرفت که بخشی از این روند، برخاسته از ناگزیر بودن انتخاب است. هر فیلمسازی، هر فیلمنامه‌نویس و داستانگویی ناچار است چیزهایی را از روند حوادث حذف کند، برخی را به حاشیه بفرستد و ساختار روایت در «نفس» ساختار خاطره است بعضی را برجسته کند. اما انتخاب بهار به عنوان راوی نیز بخشی از همین گزینش محسوب می‌شود و پیامدهای ناگزیر خودش را برای قصه دربردارد.

این خاطرات، یا وقایعی که از زبان او روایت می‌شوند، خاطرات پنهان‌گرند. اگر مجموعه اتفاقات یک روز را در آخر همان روز نیز از کودکان بپرسید، با شرحی آشفته و گسسته مواجه می‌شوید. غالبا سیری منطقی در ذهن آنان وجود ندارد. اگر بر هر کدام از اتفاقاتی که برایتان شرح می‌دهند، دقیق شوید و جزئیات بیشتری را از او طلب کنید، به زودی با داستان کاملا جدیدی مواجه خواهید شد که لحظه به لحظه شاخ و برگ بیشتری می‌یابد.

کودک خاطره‌ای را که خوب به خاطر نمی‌آورد، بدون این که خودش به درستی از چند و چون آن آگاه باشد، با خیال می‌آمیزد و پس از بیانش آن را بخشی از حقیقت می‌داند و از جایی به بعد دیگر (یا غالبا) نمی‌داند که به دقت کدام بخش آن حقیقت دارد و کدام نه. در کنار این با گذشت زمان، ذهن به طور خودکار فاصله میان حوادث را پر می‌کند و دست به کار ساختن و تکمیل بخش‌هایی از واقعه می‌شود که هرگز در حافظه فرد ثبت نشده است.

این خاطرات آمیخته با تخیل، بر اثر فرایند جابه‌جایی، بر تاثرات تعیین‌کننده سرپوش می‌گذارند و آن‌ها را در پس خود پنهان می‌کنند. با وقوع این فرایند، آنچه در ظاهر اهمیتی ندارد، پوششی خواهد بود برای خاطرات مهم و تاثیرگذار زندگی. آن‌ها باقی می‌مانند، نه به خاطر وجود مستقل خودشان، بلکه به دلیل پیوندی که با خاطرات تعیین‌کننده زندگی دارند؛ خاطراتی که خود به اعماق ذهن رانده شده‌اند. نیروهای فراوان و قدرتمندی پس از دوره کودکی در یادسپاری وقایع آن دخالت می‌کنند و ظرفیت یادسپاری کودکی را تحت‌تاثیر قرار می‌دهند.

این همان سازوکار ثبت وقایع در «نفس» نرگس آبیار است؛ اتفاقات گزینش‌شده‌ای که اغلب آنچه را حیاتی و تعیین‌کننده است، به پس‌زمینه رانده است و تنها با عبور از وقایع روزمره، با سرک کشیدن از پشت آن، با دقیق شدن در آن، یا با شکافتنش می‌توانیم به مسیری دست یابیم که سرنوشت محتوم و تکان‌دهنده این کودک زیبا و شیرین، صدها کودک زیبا و شیرین، نقطه نهایی آن است.

بعید می‌دانم «نفس» نرگس آبیار، با چشمان درخشان دخترکش و با روایت حسرتش و با وجود ضعف‌هایی که در این نوشته مجالی برای پرداختن به آن نبود، به این زودی‌ها از خاطره سینمای ما محو شود.