مجموعه‌ای از دغدغه‌های اولیه بشری

توجه: خطر لو رفتن داستان فیلم

فيلم سينمايی «سرزمين رها» روايتی است از برزخ مردی جوان كه در كما به سر می‌برد و در دو راهی بين مرگ و زندگی به تقدير از پيش تعيين‌شده خود سر خم می‌كند.فرهاد مهرانفر پس از ساخت فيلم‌های كوتاه و مستند متعدد و فيلم‌های بلند همچون «موشك كاغذی»، «درخت جان»، «چريكه هورام»، «قطعه زمستانی» و... همچنان وامدار سبك و سياق شخصی خود است.

قصه‌های درونی، طبيعت بكر و بيان مفاهيم پيچيده بشری در قالب قصه‌هايی ساده و مستقيم از مولفه‌های مشترك فيلم‌های اين فيلمساز گيلانی است كه در «سرزمين رها» نيز قابل پيگيری است.

«سرزمين رها» تاثيرگرفته از مرگ هنرمند جوان گيلانی، امير بدرطالعی، است كه در شب تحويل سال ۹۱ به كما رفت و بعد از چند روز از دنيا رفت. در واقع ايده خلاقانه پرداختن به آنچه در كما بر او گذشته و ذهنش را پرواز داده، محور اصلی فيلمی است كه با عبور از فيلتر مهرانفر به نوعی رنگ‌وبوی سينمای شخصی او را گرفته است.

به اين ترتيب با فيلمی روبه‌رو هستيم با آغاز و پايانی مرتبط كه كدی از بيمارستان و وضعيت نامساعد يك بيمار مجهول روی تخت می‌دهد و در پايان بر بلندای تپه‌های مه‌آلود مرد را رها می‌كند تا به مرگ بپيوندد، و سفر ذهنی او را با دخترش رها به تصوير می‌كشد؛ سفری به ناكجاآباد برای يافتن غار تنهايی و مكان دنجی كه به نظر می‌آيد آرزوی هر هنرمندی است تا بتواند هنر اصيل خود را خلق كند و از همه تعلقات بشری به دور باشد. در فيلم بهرام در يك گفت‌وگوی ذهنی با همسرش، سوال‌های بی‌جوابش از جهان هستی، سرگشتگی، خلق هنری و... را طرح می‌كند و قرار است ديالوگی بين او و زنش كه غايب است، شكل بگيرد. اما اين گفت‌وگوها بيشتر حكم مونولوگ‌هايی را دارند كه به واسطه بيان مضامين درونی و پيچيدگی‌های ذهن هنرمند، نوعی مستقيم‌گويی بدون ظرافت در آن‌ها نهفته است و نتوانسته نرم و تعديل يا به گفته بهتر دراماتيزه شوند.

در واقع فيلم با زمينه‌هايی كه به جهت افزايش بار رئاليسم دارد، اما آگاهانه از تعديل اين سويه‌های سورئال پرهيز كرده و اصراری ندارد قصه ذهنی خود را در لفافه يك قصه رئال به مخاطب ارائه دهد تا در پايان با يك غافلگيری همراهی‌برانگيز جذاب‌تر شود.

قرار است در طول سفر ذهنی كه بهرام همراه با رها در طبيعت زيبای گيلان از سر می‌گيرد، در حالی‌ كه جسمش روی تخت بيمارستان در كما به سر می‌برد، ديدگاه‌های او – به عنوان يك انسان هنرمند و اصراری كه بر خلق اثر هنری و دوری از اطرافيان حتی دخترش دارد - به گونه‌ای تعديل شود و در انتها پذيرش مرگ و جدا شدن از خانواده را به دنبال داشته باشد.

اما واقعيت اين است كه اين سفر ذهنی دراماتيزه نشده و به همين دليل نمی‌تواند در همان فضای تخيلی و برزخی، كشش و جذابيتی ورای طبيعت زيبا و نماهای تحسين‌برانگيز برای پيگيری پيدا كند. در واقع نشانه‌ها از همان ابتدا در جهت تاكيد بر غيرواقعی بودن اين جهان طراحی و پرداخت شده‌اند و به همين واسطه حتی حرف‌های روزمره و روابط متداول نيز رنگ‌وبوی نمايشی و غيرواقعی پيدا می‌كنند.

خرده‌قصه‌هايی كه برای مردم روستا، عمه صحرا، مراد، محمود، حامد و... ، طراحی شده نيز به جای اين‌ كه عرض مسير اين سفر را رنگ‌آميزی كنند، خود به غيرواقعی بودن فضا و مكان و روابط دامن می‌زنند.

به اين ترتيب، در فيلم با آدم‌هايی سروكار داريم كه به واسطه از پيش تعيين‌شده بودن جهان ذهنی مردی كه در كما قرار گرفته، از مضامين و مفاهيم و دغدغه‌هايی غيرمتداول حرف می‌زنند و به همين دليل هم از ابتدا به شكلی مستقيم فضای فكری فيلم را به مخاطب لو می‌دهند. حتی كشف نكته كليدی قصه در پايان كه می‌توانست برای مخاطب جذابيت تدريجی ايجاد كند نيز از دست رفته و روند همه چيز از پيش مشخص است.

به عنوان مثال گفت‌وگوی ذهنی بهرام با همسرش كه به تدريج تبديل به گفت‌وگوی رودررو در غار می‌شود، آن هم در حضور مترسكی كه حرف می‌زند، يا ادعای بهرام به محمود كه برای نقش بازی كردن به غار می‌رود، از نمونه‌هايي هستند كه ايده‌های مفهومی فيلم را به جهت بيان مستقيم تبديل به شعار و پيام‌های مستقيم و كم‌اثر می‌كنند.

مجموعه اين مسير مشخص كه پيچيدگی و ظرافت دراماتيك برای طراحی و پرداخت آن به كار نرفته، باعث شده فيلم به نوعی گل‌درشت و مستقيم‌گو باشد و در آن امكان نمود هر اتفاقی به واسطه انتخاب اين لحن و بيان ممكن باشد. از حضور دختركی به نام باران كه از دل افسانه‌های محلی بيرون آمده، تا... درنهايت هم قرار است سرگشتگی ازلی- ابدی بشر پاسخگوی همه سوال‌های فيلم باشد و آنقدر اين مفهوم از زبان كاراكترها خطاب به هم عنوان می‌شود كه نمی‌توان انتظار داشت اندكی نفوذ به عمق اين مفاهيم اتفاق بيفتد.

به اين ترتيب، همه چيز دست به دست هم می‌دهد تا فيلم بدون احساس نياز به دراماتيزه كردن مسيری كه برای روايت قصه‌اش انتخاب كرده، به نوعی بر بستر يك قصه اوليه و بدون تكيه بر ظرایف و تبعيت از الگوهای داستانی كه می‌توانند به جذاب شدن همين مسير ذهنی كمك كنند، بيشتر بهانه‌ای باشد برای بيان مفاهيمی كه عمق نيافته و مستقيم و تعديل‌نشده بيان می‌شوند.

«سرزمين رها» با الهام از مرگ واقعی يك هنرمند محلی می‌توانست با توجه بيشتر به درام‌پردازی و پرداختن به وجوهی كه جذابيت اين قصه را با تكيه بر مولفه‌های آشنا و مورد علاقه فيلمساز بيشتر می‌كنند، فراتر از فيلم حاضر باشد. فيلمی كه مخاطب با فاصله آن را تماشا می‌كند، چون همه جزئيات در فيلم به او يادآوری می‌كنند كه در حال تماشای مجموعه‌ای از مفاهيم و دغدغه‌های اوليه بشری است، نه لزوما يك فيلم گرم و جذاب با قصه‌ای دراماتيك.