سوگند نیازمند: بعد از انقلاب اسلامی ایران و با آغاز یک مسیر جدید در سینما و فیلمسازی، کارگردانان جریانساز بسیاری پا به عرصه سینما گذاشتند. کارگردانانی که برای گسترش مرزهای فرهنگی کشور تلاش کردند.
در بین فیلمهای شاخص نسل دوم موج نو سینمای ایران، نام فیلمسازان بسیاری به چشم میخورد اما نکتهای که در آن دوران بسیار، درخشانتر جلوه میکند، نام فیلمسازان زن جریانساز ایرانی است.
رخشان بنیاعتماد که از سال ۱۳۶۶ فعالیت فیلمسازی خود را با ساخت مجموعه تلویزیونی «خارج از محدوده» آغاز کرد، در سال ۱۳۷۹ با کارگردانی فیلم سینمایی «زیر پوست شهر» به نسل دوم کارگردانان موج نو سینمای ایران پیوست.
او جدای از همه جوایز داخلی و خارجی که کسب کرد، مسیری تازه را برای کارگردانان زن ایرانی باز کرد.
پوران درخشنده نیز اولین کارگردان زن ایرانی بعد از انقلاب است که با ساخت فیلم «رابطه» در سال ۶۵ مطرح شد و با «پرنده کوچک خوشبختی» برنده اولین سیمرغ بلورین بهترین کارگردانی و تهیهکنندگی شد. درخشنده توانست اولین سیمرغ فیلمسازان زن را از آن خود کند.
در بین فیلمسازان زن مهم، باید از کسانی چون مرضیه برومند، منیژه حکمت، تهمینه میلانی و... هم نام برد اما فارغ از این اسامی و بعد از مسیر باز شده توسط این کارگردانان، در دهههای ۸۰ و ۹۰ فیلمسازان زن دیگری ظهور کردند که موفق هم بودند.
یک کارگردان زن دغدغهمند
انسیه شاهحسینی نامی است که در بین اهالی سینما شناخته شده است. این کارگردان با شروع جنگ تحمیلی به عنوان خبرنگار جنگ، به جبهه رفت. این مساله باعث شد که او به عنوان یک شاهد عینی و اولین کارگردان رزمنده زن، فیلمهایی با موضوع دفاع مقدس بسازد.
شاهحسینی تا پیش از اولین تجربه کارگردانیاش، با نوشتن فیلمنامه «دل نمک» امیر قویدل در سال ۱۳۶۸ وارد عرصه سینما شده بود.
او که «غروب شد، بیا» را در سال ۱۳۸۳ و برای جشنواره بیستوسوم فیلم فجر ساخت، با اولین تجربه کارگردانیاش، در جشنواره کارلوواری مورد توجه قرار گرفت.
این کارگردان که در فضای فیلمسازیاش همیشه خلاف جهت سینمای ایران حرکت کرده است، دغدغه اصلی فیلمسازیاش نگاه به روزهای جنگ است.
او در یکی از مصاحبههایش گفته: «ساختن و نوشتن يک فيلم يا فيلمنامهی جنگی برايم خيلی راحتتر از ساختن يا نوشتن فيلم عاشقانه خانوادگی است!» و بر همین اساس او یکی از فیلمسازان زن دغدغهمند است که تا به حال به دغدغه خود وفادار بوده.
شاهحسینی با «غروب شد، بیا» مطرح شد و بعد از آن سه فیلم «شب بخیر فرمانده»، «پنالتی» و «زیباتر از زندگی» را ساخت.
«به کودکان شلیک نکنید» عنوان پنجمین فیلم این فیلمساز ارزشی زن است که مدتهای طولانیای در مرحله جذب سرمایهگذار است و مانند چهار فیلم قبلی شاهحسینی به موضوع جنگ میپردازد.
زنی که تنها یک فیلم ساخت!
پریسا بختآور فعالیت فیلمسازیاش را با ساخت سریالهای تلویزیونی پرطرفدار «پشت کنکوریها» و «من یک مستاجرم» شروع کرد.
سریالهایی که در زمان پخشش مخاطبان زیادی را پای جعبه جادویی مینشاند و جوایزی را هم از جشنواره سیما کسب کرد. بعد از آن همه مخاطبان او در زمان انتشار خبر اولین فیلم سینماییاش منتظر بودند که سلسله فیلمهای او را در سینما ببینند اما...
ساخت «دایره زنگی» به کارگردانی بختآور و نویسندگی همسرش، اصغر فرهادی تجربه شیرین و موفقی بود که با کارگردانی یک فیلمساز زن در سال ۱۳۸۶ از سر سینمای ایران گذشت.
«دایره زنگی» فیلم پرستارهای بود که کاربلدی یک کارگردان در هدایتِ فیلم و بازیگرانش، در آن موج میزد و میتوانست سکوی پرتابی برای فیلمسازش باشد، اما چنین نشد.
بعد از اکران «دایره زنگی»، بختآور در یکی از گفتوگوهایش به ساخت فیلمی با فضای جدی اشاره کرده بود اما هیچ وقت خبری از تولید آن نشد!
از همان ابتدای مسیر فیلمسازی، بختآور گفته بود تا زمانی که فیلمنامه خوب و محکمی نداشته باشم به هیچ قیمتی کار نمیکنم و این روزها همه منتظرند تا یک فیلمنامه خوب به دست بختآور برسد و فیلم تازه خود را بسازد. البته مسلم است که این کمرنگ بودن در عرصه فیلمسازی، آن هم بعد از ساخت یک فیلم موفق به خواسته و میل خود کارگردان است.
«با نگاهی به فعالیت فیلمسازان زن دهه ۸۰ اشاره به این نکته ضرروی است که شاید آنها آنطور که باید و شاید نتوانستند راه فیلمسازان قبل از خود را ادامه دهند. این کارگردانان یا برای ساخت فیلمهایشان به لحاظ مضمون و تامین بودجه با مشکل مواجه شدند، یا در میانه راه، با اینکه موفقیت نسبی کسب کرده بودند، از فیلمسازی کنارهکشی کردند و یا سودای مهاجرت داشتند و فعالیت هنری خود را در کشور دیگری پی گرفتند.
در دهه ۹۰ اما اوضاع کمی بهتر شد و کورسوی امید برای دیدن آثار کارگردانان موفق زن ایرانی تبدیل به چشمه نور شد. آنهایی که در فستیوالهای معتبر حضور داشتند و چهره خوبی از کارگردانان زن ایرانی به دنیا ارائه دادند.»
ادامه دهنده یک راه
در جشنواره سیام فیلم فجر، فیلمی از یک کارگردان زن فیلم اولی به نمایش درآمد که چندان نتوانست نظر منتقدان را جلب کند.
«اشیا از آنچه در آیینه میبینید به شما نزدیکترند» به کارگردانی نرگس آبیار اگرچه در آن جشنواره موفق نبود اما با حضورهای بینالمللی خود و گرفتن جوایز خارجی چون جایزه بهترین بازیگر نقش اول زن (گلاره عباسی) و جایزه بهترین فیلم از نگاه مردم در جشنواره اسب نقرهای روسیه و... اسم آبیار را بر سر زبانها انداخت.
آبیار بعد از ساخت «اشیا...» پرقدرتتر با «شیار ۱۴۳» به جشنواره فیلم فجر سال بعد آمد.
او بعد از نمایش فیلمش در جشنواره خوشحال بود چون از گوشه و کنار نجواهای تحسینش به گوش میرسید. جایزه ویژه هیات داوران و فیلم برگزیده تماشاگران فجر سهم آبیار از آن جشنواره شد.
با ساخت «شیار ۱۴۳» آبیار تبدیل به یک کارگردان تاثیرگذار شد که با سبک فیلمسازی خاص خود، مخاطبانش را جذب میکرد.
بعد از تماشای فیلم دوم میتوان انتظار داشت او ادامه دهنده راه کاگردانان زن سینمای ایران باشد، زیرا هم دغدغهمند است و هم مسر و همین ویژگی فیلمسازان زنی بود که در سالهای دور جریانساز شدند.
«نفس» عنوان سومین فیلم سینمایی اوست که در جشنواره سیوچهارم به نمایش درآمد و به زودی اکران عمومی خود را آغاز میکند.
فیلمسازی معترض و موفق
در اولین روز و نمایش اولین فیلم در جشنواره سیوسوم کارگردان فیلم اولی و جوانی با عوامل فیلمش به روی سن آمد و به نمایش فیلمش در چنین ساعتی از روز اعتراض کرد!
آیدا پناهنده آن روز نمیدانست که «ناهید» فیلمی پرمخاطب شود و بتواند به عنوان اولین فیلم کارگردانش بدرخشد.
فیلم پناهنده به خوبی در دل مخاطب خارجی جا باز کرد و توانست در جشنواره کن، جشنواره شیکاگو، جشنواره هامبورگ و... جوایزی را کسب کند.
پناهنده تا پیش از ساخت «ناهید» چند فیلم کوتاه و مستند ساخته بود و به فضای فیلمسازی آشنا بود. در حقیقت فیلم اول او ماحصل ۱۵ سال فعالیت فیلمسازی اش بود.
بعد از نمایش «ناهید» در جشنواره، پناهنده در نشست مطبوعاتی فیلمش گفت: «من هنوز چیز جدیدی را در کارگردانیام رو نکردهام...
با جملهای که پناهنده گفت، این روزها طرفداران سبک فیلمسازی این کارگردان منتظر فیلم دوم او، «اسرافیل» هستند تا ببینند پناهنده چقدر توانسته به آن فضای جدید کارگردانی خود برسد.
«اسرافیل» این روزها در حال فیلمبرداری است و احتمالا در بیستوپنجمین جشنواره فیلم فجر حضور خواهد داشت.
نکتهای که در فضای فیلمسازی پناهنده نوید یک فیلمساز جریانساز را میدهد، ویژگی فیلمهای بنیاعتماد و درخشنده است. او به خود زندگی میپردازد و همین که زندگی بزرگترین منبع الهام اوست، برایش برگ برنده محسوب میشود.
کارگردانی که مهجور ماند
مرجان اشرفیزاده جزو آن دسته از فیلمسازانی است که شاید فرصت نشان دادن تواناییهایش به او داده نشده باشد!
«آبجی» اولین ساخته اشرفیزاده بود که در دی ماه ۱۳۹۴ جلوی دوربین رفت و اشرفیزاده تلاش کرد که آن را به جشنواره فجر سیوچهارم برساند. فیلمهای جشنواره انتخاب شدند و «آبجی» کنار گذاشته شد!
اما اولین نمایش «آبجی» به سیو چهارمین جشنواره جهانی فجر رسید و منتقدان از آن استقبال کردند. با کنار گذاشتن فیلم اشرفیزاده در بخش نگاه نو جشنواره شاید بتوان گفت در حق «آبجی» و خالقش اجحاف شد.
اشرفیزاده از سالها قبل به ساخت فیلم کوتاه و تله فیلم مشغول بود و درست در زمان بروز تواناییهایش کنار گذاشته شد. او در یکی از گفتوگوهایش گفت: کنار گذاشتن فیلمم برایم خیلی دردناک بود!
با اکران عمومی «آبجی» باید ببینیم اشرفیزاده هم میتواند پلی میان خودش و مخاطب بزند و در مسیر پیشرفت فیلمسازان زن سینمای ایران قرار بگیرد یا نه؟!
«شاید با بررسی فیلمسازان زن مهم و موفق دو دهه اخیر تعداد آنها ناچیز به نظر برسد اما کیفیت همیشه بر کمیت برتری دارد.
اینکه آنها از زمان شروع فعالیت خود چه ساختند و با چه آثاری به دنیا معرفی شدند نکته مهم و بارزی است.
فیلمسازانی که در این گزارش بر فعالیت آنها مروری داشتیم تاکنون آثار تاثیرگذار بسیاری را کارگردانی کردهاند. فیلمسازان زنی که توانستند در عرصه سینما مسیر خود را پیدا کنند و همچنان آن را ادامه دهند. شاید همین فیلمسازان، نسلی جدید از موج نو سینمای ایران باشند. کسی چه میداند...؟!»
