این همه آسیب اجتماعی یک‌جا؟

«والدارما» نوجوانی اهل آبادان است که شناسنامه ندارد و به کمک یک مددکار اجتماعی در تلاش است برگه هویت خود را به دست آورد. این بی‌هویتی در کنار بی‌پولی دلایلی است که باعث می‌شود از شرکت در مسابقات فوتبال شهر جا بماند و البته دلایلی برای اتفاقات تلخ بعدی. «والدراما» که به دلیل شباهت موهایش به بازیکن تیم ملی فوتبال کلمبیا، کارلوس والدراما، این اسم را برای خود انتخاب کرده و عکس او را بر در و دیوار اتاقش آویخته، می‌خواهد خوب باشد، اما انگار سرنوشت برای او به گونه‌ای دیگر رقم خورده است. وقتی با تبعیض مربی فوتبال مواجه می‌شود، خشمش را بر سر رقیب می‌ریزد و با او درگیر می‌شود و وقتی در معرض تحقیر و سوءاستفاده جنسی قرار می‌گیرد، خون به چشمش می‌آید و ضربه کاری به تجاوزگر می‌زند. اینجاست که باید فرار را بر قرار ترجیح دهد. پس راهی تهران، شهر بزرگ و دراندشتی می‌شود که درباره آن چیزهایی از صاحبکار خود وقتی در خانه‌اش ابزاری برای کسب درآمد شده بود و نوکری خانه‌اش را می‌کرد، شنیده بود. در تهران دزدکی سوار مترو می‌شود، شب را در خیابان پرسه می‌زند و بالاخره در گوشه‌ای در مترو می‌خوابد.

او که در آبادان صحنه‌های ناخوشایند و غیراخلاقی زیادی دیده بود، در تهران با تلخی‌های بیشتری مواجه می‌شود. نوجوانان دختر و پسری را می‌بیند که برای امرار معاش دستفروشی می‌کنند و راه فرار از قانون را بلدند. والدراما نیز سریع همین راه را در پیش می‌گیرد و در مترو و خیابان شروع به دستفروشی می‌کند. یکی از این نوجوانان که راه و چاه این کار را به او نشان می‌دهد، فروغ دختری است که «والدراما» در همان لحظات اول به او دل می‌بندد، اما اینجا نیز رقیب خیلی بزرگتر و قدرتمندتر از اوست و باز والدراما مجبور می‌شود صحنه را خالی کند و سرپناه خود در انباری خانه مولود در همسایگی فروغ را از دست می‌دهد. در خانه جدید با زن و مرد معتاد صاحبخانه همچنان با صحنه‌های تلخ دیگری روبه‌رو می‌شود؛ مادر نشئه‌ای که حتی صدای گریه کودکش را نمی‌شنود و خیلی زود بر اثر مصرف مواد آلوده از داستان خارج می‌شود. برای همین مرد معتادش که انگار قبلا شوهر مولود بوده، مجبور می‌شود کودک بی‌شناسنامه‌شان را که بی‌مادر مانده، بفروشد. معامله خیلی سریع سر می‌گیرد و «والدراما» که جای مخفی کردن پول را می‌بیند، شبانه دسته‌های اسکناس و کودک را می‌دزدد، کودک را جلوی در خانه‌ای می‌گذارد و با پول‌ها برای خود شناسنامه‌ای از قاچاقچی‌ای که چشمش دنبال فروغ است، می‌خرد و با نام و چهره جدید (سری که از ته تراشیده) راهی شهر دیگری، یزد، می‌شود. همچنان که فیلم پیش می‌رود و تلخی‌ها و آسیب‌های اجتماعی مثل بچه نامشروع، مستی، تجاوزگری، طلاق، اعتیاد و قاچاق مواد مخدر، فحاشی و رابطه‌های نامشروع، قاچاق شناسنامه، خرید و فروش بچه، دزدی و... را در لایه‌های رویین و زیرین داستان به تصویر می‌کشد، با خود می‌اندیشیم مگر این همه تلخی یک جا ممکن است و مگر می‌شود یک نوجوان با این همه تلخی روبه‌رو شود؟ پاسخ این سوال را عباس امینی، کارگردان فیلم، در گفت‌وگویی داده است: «سالها در ان.جی.اوهایی حضور داشتم که مجبور بودیم برای بچه‌های بی‌هویت، شناسنامه تهیه کنیم؛ بچه‌هایی که انواع و اقسام سختی‌ها و تحقیرها را متحمل می‌شدند و اغلب اوقات با سختی زیاد امکان تهیه شناسنامه برایشان وجود داشت.» برای همین، امینی در اولین فیلم بلند خود، روایتگر داستان یکی از این بچه‌های بی‌هویت می‌شود. او شخصیت داستان خود را در بستر اجتماعی پرفراز و نشیب قرار می‌دهد تا هویت خود را پیدا کند، بی‌آن‌که در انتها به او هویت واقعی بدهد. شاید برای همین است که در بسیاری از پلان‌ها، او را از پشت سر به تصویر می‌کشد تا داستان «والدراما» را به بسیاری از این نوجوانان تعمیم دهد و در بیشتر صحنه‌هایی که او را از روبه‌رو نشان می‌دهد، چهره و چشم‌های کنجکاوش را به تصویر کشیده تا حکایت از تعجب بیننده فیلم باشد.

البته که «والدراما» با وجود مسئله مهمی که مطرح می‌کند، شعار نمی‌دهد. غیر از پیرزنی که والدراما در خیابان می‌بیند و به او تاکید می‌کند که «کار حلال، عار نیست، هر کار که تونستی، انجام بده»، هیچ‌کس هیچ پند و اندرزی نمی‌دهد، هر کس تا اندازه‌ای به دیگری کار دارد که بتواند برای حل مشکلش از او استفاده کند؛ نه کسانی که والدراما در آبادان می‌شناسد (نفیسه و شهرام)، نه فروغ و مولود، نه پیرمردی که بچه‌اش را می‌فروشد و نه مردی که دلال فروش بچه است، یعنی اصلا هیچ‌کدام هیچ راه درست و اخلاقی و حلالی نمی‌شناسند که به والدراما نصحیت کنند. هیچ‌جا هیچ مامور قانون و مسائل اجتماعی حضور ندارد، جامعه خالی خالی است از هر آنچه اخلاقی و درست است! حتی وقتی مامور مترو والدراما را که به اتاق برق رفته، می‌گیرد، از او درباره پیراهن فوتبالی که به تن دارد، می‌پرسد و خیلی سریع رهایش می‌کند!

«والدراما» فیلم ساده و کم‌خرجی است که می‌خواهد بسیاری از مشکلات و آسیب‌های اجتماعی واقعی را با داستانی که برای قهرمانش ساخته، بازتاب دهد، بی‌آن‌که راه نجاتی نشان دهد و کورسوی امیدی برای نجات جامعه‌ای بی‌در و پیکر که هر کس می‌تواند هر جرمی مرتکب شود، ایجاد کند. برای همین پر از تلخی است؛ تلخی‌هایی که شاید هر کدام از ما هر روز یکی از آن‌ها را می‌بینیم و از کنارشان می‌گذریم؛ بچه‌هایی که در تمام خیابان‌های شهر یا دستفروشی می‌کنند یا به زور می‌خواهند شیشه ماشین‌مان را تمیز کنند و با این کار، خود را به رخ می‌کشند و آرامش خیال را از ما می‌گیرند. هر کدام از این‌ها می‌توانند جای شخصیت اصلی داستان امینی باشند. اما آیا این همه جامعه ماست؟