زندگی به شهادت سهراب

دیدار دوباره «یک اتفاق ساده»، نخستین فیلم بلند و - هنوز - تازه یکی از بهترین فیلمسازان ایرانی، اغتنامی‌ست دلپذیر. تابلوهای کوچک و غم‌انگیز شهید ثالث، گویای تمامی نگرانی فیلمساز برای سرنوشت آدم‌های مقابل دوربین‌اش است. به مانند سوژه‌های کلود مونه، و شخصیت‌های غم‌زده چخوف که گویی از میان کنش‌هاشان شناخته می‌شوند، سرنوشت پسربچه را باید از میان کابوس حمل ماهی قاچاق، موسیقی بیان‌گر و مقتصدانه بر آن نمای ویرانگر عبور پدر و پسر از کنار دروازه آهنی، ناتوانی‌اش در درس خواندن، پوچی نهفته در تکرار جمله درس بخون!ِ پدر، کت و شلوار تازه‌ای که هرگز خریده نمی‌شود و مرگ خویشتن‌دارانه مادری که همسانی‌اش با دیگر رخدادهای فیلم از آن یک اتفاق ساده می‌سازد، جستوجو کرد. فیلم بخشی از نومیدی جاری در بیورئالیسم فراموش‌شده زندگی ایرانی را آشکار می‌کند که پیش از آن تقریبا در سینمای ما جلوه‌ای نداشت. واقعگرایی ناب شهید ثالث، در نماهای دور و پرسه‌های بی‌حاصل حاشیه‌نشنیان شهرهای کوچک، لحظه‌های عادی خفتن و غذا خوردن و نگاه‌های خیره و مات شخصیت‌ها، و فضای گرفته و دلمرده مکان‌ها، از مدرسه و قهوه‌خانه گرفته تا خانه و مغازه، سبب می‌شود تا فیلم به نحوی متمرکز و یکدست، به تجربه زیستی بیننده‌اش بدل شود. جهان فیلم، یکسر از دید محمد دیده می‌شود، و تدوین فیلم به روشنی، تحت‌تاثیر رخدادهای فیلم قرار دارد. برش سریع فرار محمد از دست سرباز، به سیلی خوردن‌اش از پدر در قهوه‌خانه بابت از دست دادن ماهی‌ها، نشان می‌دهد که واقعگرایی به معنای از دست رفتن جنبه‌های دراماتیک زندگی یا تحمیل یکنواخت و بی‌انعطاف یک شیوه فیلمسازی به کل رویدادها نیست.

تاثیر شهید ثالث بر فیلمسازان هم‌نسل خود، بیش از همه در کارهای پیش از انقلاب عباس کیارستمی دیده می‌شود (فصل بازخواست مدیر از مادر محمد، تقریبا به طور کامل و به شکلی نمایشی در «مسافر» تکرار شده است). کمال‌یافتگی دنیای شهید ثالث، حاصل درک نامحدود او از محدودیتی‌ست که برای نمایش واقعیت پدید آورده. به بیان دیگر، فیلم به چیزی غیر از محدوده فکر و درک شخصیت اصلی‌اش رجوع نمی‌کند، اما با مکث و کاویدن دقیق همین گستره، دستاورد دراماتیک درخشانی بر جای می‌گذارد. فصل کوتاه گفتوگوی معلم با محمد، مایه کوبی، حضور بازرس و شعرخوانی شاگرد، و مکث بر کلماتی ساده چون ناموران و غزنویان، برش‌هایی کوتاه از موقعیتی به غایت تراژیک‌اند. اصالت و تعمق موجود در پس سادگی واقعگرایانه فیلم، امروز بیش از گذشته محسوس است: مولفه اصلی اثری کوچک از مولفی بزرگ.