گشت و مشت بی‌تاب و قرار

جریان سیال ذهن، ترکیبی‌ست از حس، خاطره، فکر، انعکاس رویدادها و سطوح گوناگون معانی مختلف ذهنی. این اصطلاح، اولین بار توسط ویلیام جیمز، برادرهنری جیمز، در کتاب «اصول روان شناسی» مطرح شد و در زمانی نه چندان طولانی شهرتی فراگیر پیدا کرد. جریان سیال ذهن، برآمده از نوع نگاهی‌ست که اهمیت انسان و اصولا وجود او را در ذهن و روح او می‌داند، نه خارج از آن. تقریبا تمام هنرمندان این عرصه هم درباره این فرضیه اتفاق نظر دارند: «جابه‌جایی در تقدم و تاخر فکری و احساسی به وسیله رابطه منطقی تعیین نمی‌شود، بلکه قالب تداعی معانی روانی آن را تعیین می‌کند.»

با وجودی که صادق چوبک در «سنگ صبور»، بهمن شعله‌ور در «سفر شب» و البته صادق هدایت در «بوف کور»، جریان سیال ذهن را به این سوی مرزها آوردند، با این حال استفاده تمام و کمال از این عرصه را در «شازده احتجاب» اثر جاودان هوشنگ گلشیری سراغ داریم. شکست‌های پیاپی زمان و مکان و سرگردانی شازده میان واقع و وهم، کار گلشیری را به اثری دشوار (تقریبا مانند همه آثار این عرصه) بدل کرده که برای فهم– درست– بعضی قسمت‌ها باید به عقب برگردیم و دوباره آن را بخوانیم. جذابیت این عرصه هم در همین است. اما وقتی به تماشای فیلم «شازده احتجاب» می‌نشینیم، بخشی از این جذابیت رنگ می‌بازد. بخشی از ذهنیت سیال نویسنده (مانند بیرون آمدن شخصیت‌ها از درون قاب عکس) حذف شده، و آن چه باقی مانده هم به سیالی فضای کتاب نیست. دلیلش محدودیت‌های سینماست در مقابل ادبیات غیرکلاسیک و یا هر چیز دیگر. فیلم سعی دارد غمض و راز کتاب را کم کند و بیننده را به مسیر ساده‌تری بکشاند.

کتاب گلشیری درباره شازده‌ای قجری‌ست که در حد فاصل غروب خورشید و طلوع روز بعد، میان واقع و وهم، ظلم و ستم اجدادی خود را به خاطر می‌آورد و در حالی که سعی دارد شکوه و عظمت از دست‌رفته‌اش را همچنان پابرجا جلوه دهد، دردرونش توفانی برپاست و با تلاطم روحی/ روانی دست و پنجه نرم می‌کند. اما فیلم به جز چند جا، حد فاصل واقعیت و غیر واقعیت را به «فلاش بک» یا شکست زمانی‌ای که تنها تداعی‌کننده زمان قبل از خود است، تنزل می‌دهد. فخری که قرار است در ذهن شازده تداعی‌کننده فخرالنساء باشد و سیالیت ذهن او را میان فخری و فخرالنساء، و حضور فخرالنساء را در هاله‌ای از وهم نشان دهد، در این جا به حضوری مادی بدل شده و حتی فخرالنساء را هم در فیلم می‌بینیم. در واقع، موقع تماشای فیلم به راحتی می‌فهمیم که این دو، دو آدم متفاوت هستند. این اتفاق تقریبا در مورد همه شخصیت‌ها رخ می‌دهد و با تغییر قیافه‌ها، لباس‌ها و مکان‌ها، به سادگی متوجه شکست‌های زمانی می‌شویم. حتی پدربزرگ و جد بزرگ هم درفیلم در یک عنوان خلاصه شده: پدربزرگ.

از همه مهم‌تر، ترتیب روایی اثر است. درکتاب، همه چیز به شیوه جریان سیال ذهن در هم آمیخته و خاطرات گوناگون شازده بدون نظم و ترتیب روایت می‌شود؛ اما در فیلم همه چیز ترتیب دارد: اول خاطرات مربوط به پدربزرگ، بعد پدر، بعد، فخرالنساء و بعد فخری. این مساله در اجرای صحنه‌ای «شازده احتجاب» توسط دکتر رفیعی خیلی بیش‌تر به چشم می‌خورد و سعی شده از نوعی ساختار خطی استفاده شود. در پایان هم وقتی مراد می‌آید و در ادامه خبرهای مرگ و میر آدم‌های مختلف، خبر مرگ خود شازده را می‌دهد، این تفاوت، بیش از پیش خودش را نشان می‌دهد. در کتاب، این قسمت داستان باعث می‌شود حضور مراد به کلی در هاله‌ای از وهم و خیال فرو رود، و ما یقین حاصل نکنیم او شخصیتی عینی‌ست یا ذهنی. اما در فیلم می‌بینیم که یک نفر می‌آید و به شکلی واقعی خبر مرگ یک شخص را به خود آن شخص می‌دهد. در واقع، فیلم «شازده احتجاب» طوری‌ست که بخش عمده‌ای از ذهن سیال اصلا به جریان نمی‌افتد.