نقد فیلم سینمایی «شعله‌ور»؛ فیلمی خاص برای مخاطب خاص

تركيب ثابت تيم نعمت‌الله و مقدم‌دوست با اينكه تركيب خلاق و خاصی است و تا به امروز بيش و كم جواب داده است اما در فيلم «شعله ور» با تمام نماهای زيبا و دنيای متفاوتش از دنيای حقير آپارتمانی اين روزهای سينمای ما نتوانسته است گليم خودش را از آب بيرون بكشد و يک رابطه‌ی دوجانبه‌ی گيرا بين خود و بيننده ايجاد كند.

«شعله‌ور» بيننده را شعله‌ور میكند تا يک قدم جلو برود و اين ضعف داستانی فيلم است. داستانی كه برای فهميدنش بايد احتمالا رابطه‌ی بين الاذهانی با نويسنده برقرار كرد. ذره‌بين دست گرفت تا بتوان در آن گوشه‌ها يک داستانی يافت و سينمايی كه با اتكا به اين مقدار متريال داستانی بخواهد روايتش را جلو ببرد مشخصا كار سختی در ارتباط با مخاطب خواهد داشت.

«شعله‌ور» درواقع يک امين حيايی و نريشن‌های متعدد و خسته‌كننده‌اش دارد. يک سفر به سيستان و بلوچستان دارد و يک سری تيپ‌های انسانی كه در تقابل با ذهن حيايی می‌آيند و می‌روند.

انسجام شخصيت فريد (با بازی امين حيايی) در طول فيلم حفظ می‌شود و بيننده هر لحظه به وجوه منفی شخصيت او بيشتر پی می‌برد اما اين وجوه منفی به هيچ عنوان او را تبديل به يک ضد قهرمان نمی‌كند. ضد قهرمان شخصيتی دارد كه علاوه بر وجوه منفی شخصيتش او را تبديل به يک فرد بزرگ در جامعه‌ی زندگی خودش می‌كند و اين خصلت‌ها گهگاه قابل تحسين است. اما فريد به كلی انسان حقيری است و هر لحظه خود را حقيرتر می‌كند. او اعتياد دارد و با اين اعتياد همواره كلنجار می‌رود. او يک ديوانه‌ی تمام عيار است و خود نيز به اين موضوع اعتراف می‌كند. او يک ساديست به تمام معناست كه گهگاه مرزهای مازوخيست را نيز رد می‌كند و نشانه‌های آن نيز جملاتی از اين دست است كه وقتی كنار مصطفی حيدری غواص (با بازی بهمن پرورش) است آن را بيان می‌كند: « كيف ميده كنارش باشی انگار خشكی زخمتو ميكنی».

درست است كه شايد نويسنده و كارگردان برای سرانجام اين شخصيت همين قصد را داشته باشند اما حتی با فرض اين مسئله، مخاطب درگير يک چالش بزرگ ذهنی می شود كه اصلا چرا بايد برای يک شخصيت حقير يک فيلم با اين طول و تفصيل ساخت؟! می‌توان كارگردانی كه به سراغ شخصيت‌های بزرگ می‌روند و فيلم آنها را می‌سازند، درک كرد. می‌توان كارگردانانی كه به سراغ شخصيت‌های درگير اتفاقات و موقعيت‌های خاص می‌روند و از آنها فيلم می‌سازند را درک كرد. می‌توان كارگردانانی را كه به سراغ معضلات اجتماعی می‌روند و راوی شخصيت‌های درگير آن می‌شوند را درک كرد. می‌توان طنزهای گروتسک و فيلم‌های ابزورد سراسر حماقت و حقارت را در فضای بی‌مايگی این‌گونه فيلم‌ها درک كرد اما در «شعله‌ور»، بيننده چه انگيزه‌ای برای دنبال كردن فيلمی با چنين موضوعی خواهد داشت؟!

اما فريد در حين انسجام شخصيت درونی خود در وجوه ارتباطی با ديگران به هيچ عنوان باورپذير نيست. ما با نريشن‌های متعدد او، اين موضوع را درک می‌كنيم كه او انسانی حقير و حسود است اما نمود اين حقارت را در رفتارش با ديگران به صورت يكپارچه مشاهده نمی‌كنيم. تعليق ميزان تحمل پذيری ديگران در رابطه با او و يا ميزان تحمل پذيری اجتماعی او ثابت و قابل پيش‌بينی نيست. رفتار او با وحيده (با بازی مژگان صابری) قابل درک نيست و متقابلا رفتار وحيده نيز با او همين حكم را دارد. رفتار او با پسرش كاملا غير قابل درک است. از طرفی او را عزيز میكند و از طرفی نمیخواهد زندگی‌اش را با او شريک شود و دليل منطقی‌ای نيز برای اين‌كار خود ندارد و به يكباره سفر نويد (با بازی دارا حيايی) به سيستان و بلوچستان، پررنگ‌ترين انگيزه‌اش برای انتقام و حسد و حقارتش میشود و مهمترين خرده روايت فيلم را با يك منطق روايی مخدوش پيش میبرد.

خرده روايت‌های ديگر فيلم نيز كم‌توانند و صرفا به تكميل وجوه شخصيتی فريد می‌پردازند بدون اينكه كاركردی در پيشبرد روند داستان و يا پيرنگ اصلی آن داشته باشند. به طور مثال سكانس رفتن به پيست پرنده‌ها برای پراندن پرنده‌شان سكانسی صرفا برای ناتوان نشان دادن فريد است.

فيلم‌برداری و ميزانس‌های فيلم و كارگردانی كار اما درخشان است. نماهای سيستان بسيار تاثيرگذار و چشم نواز دكوپاژ شده و حس يک كار سينمايی خوب را به بيننده منتقل می‌كند و اين مهمترين ويژگی «شعله‌ور» محسوب ميشود.

حضور سهراب پورناظری و همايون شجريان نيز با آثاری متفاوت اتفاق ميمونی در سينما محسوب میشود و اين جذابيت زمانی خود را بيشتر نمايان می‌كند كه در كنار موسيقی محلی سيستان قرار می‌گيرد.

اصولا سفر به مناطقی بكر و دراماتيک برای كسانی كه حاضرند خود را از فضاهای محدود كوچک خود جدا كنند و روايتشان را به مناطق مملو از زندگی ببرند كار قابل ستايشی است. با اينكه شايد تصوير مكانی برای استعمال مواد مخدر به آن شكل در فيلم به مردم آن مناطق وجهه‌ای منفی دهد و ذهنيت مردمان ديگر مناطق كشور را درباره سيستان تقويت كند اما اين اتفاق قابل كتمان نيست كه نعمت‌الله در روح اثر خود كه متجلی در ميزانسن اثر است با احترام و ستايش با سيستان برخورد كرده است و اين اتفاق حس بيننده را نسبت به سيستان بهتر خواهد كرد.

در پايان بايد گفت كه «شعله‌ور» اثری است متوسط از نويسنده و كارگردانی كه ما را عادت به آثار خوب داده‌اند.‌ اثری كه در جذب بيننده احتمالا ناموفق خواهد بود و يک فيلم خاص برای مخاطبان خاص محسوب می‌شود.